ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମନରେ ଭାବିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ଏଇ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ହେବ, କାରଣ ମୁଁ ଜାଗିରହିବି, ଏଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଝରଣା ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିବି।” ସେ ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିବି; ଏଠାରେ ଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ବାରମ୍ବାର ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।” ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏଠି ପଶୁମାନଙ୍କର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଭଳି ଲାଗୁଛି।” ଏମିତି ଭାବି, ପୁରୁଷସିଂହ ରାଘବ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଚାରିପାଖ ଦେଖୁଥିବା ରାମଙ୍କ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା। ସେ କହିଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” ଏପରି ରାଜା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ପଶୁ ହଠାତ୍ ଉଠିଗଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ ଏବଂ ଆକାଶ ପ୍ରତି ଇଂଗিত କଲେ—ଏହି ଦିଗରେ ମୈଥିଳୀକୁ ହରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ ସେଇ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ, ପଛକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ପଶୁମାନେ ବାରମ୍ବାର ପଥ ଓ ମାଟିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିବାବେଳେ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ୁଥିଲା; ରାମ ସେମାନଙ୍କର ଭାବ ଓ ଅର୍ଥ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ। ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ କରୁଣାମୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦାଦା, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ପଶୁମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠିଗଲେ।” ସେ କହିଲେ, “ପଶୁମାନେ ମାଟି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯିବା।” “ଯଦି କୌଣସି ଚିହ୍ନ ମିଳେ, କିମ୍ବା ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ—” ରାମ କହିଲେ, “ଠିକ୍ କହିଛ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ,” ଏବଂ ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏହିପରି ଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଏକାଉଁଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁପଥରେ ଚାଲିଥିଲେ, ସେଠାରେ ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଦେଖିଲେ; ରାମ ଦେଖିଲେ ମାଟି ଉପରେ ଫୁଲ ଝରି ପଡ଼ିଛି। ଦୁଃଖିତ ବୀର ରାମ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଚିହ୍ନିପାରୁଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବନରେ ବୈଦେହୀ ଗୁଞ୍ଜି ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ମାଟି ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।” “ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି କାମ କରୁଛନ୍ତି।” ଏଭଳି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ପ୍ରବାହମୟ ପାହାଡ଼କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ: “ହେ ପାହାଡ଼ରାଜ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଯିଏ, ସେଉଁଠି କିଛି ଦେଖିଛ?” ଏହି ଶୋଭାମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ମୋଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରାମାକୁ ତୁମେ କି ଦେଖିଛ? ରାମ ପାହାଡ଼କୁ ସିଂହ ଯେପରି ଛୋଟ ପଶୁକୁ ଭୟ ଦେଇ କଥା କହିଥାଏ, ସେପରି କହିଲେ: “ମୋତେ ସୁନ୍ଦର କାନ୍ତିମୟ ସୀତାକୁ ଦେଖା, ନହେଲେ ମୁଁ ତୋ ସମସ୍ତ ଶିଖରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।” ଏଭଳି ରାମଙ୍କୁ ମୈଥିଳୀ ବିଷୟରେ କହିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ପାହାଡ଼ କିଛି ଦେଖାଇଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଶିଳାମୟ ପାହାଡ଼କୁ କହିଲେ: “ମୋ ତୀରର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ତୁମେ ଛାର ହେଇଯିବ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତୁମେ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ହେଉଥିବ, ତୁମେ ଘାସ, ଗଛ ଓ ପତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଉଥିବ; କିମ୍ବା ଏହି ନଦୀକୁ ମୁଁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।” “ଯଦି ତୁମେ ଆଜି ମୋତେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କହିନଥିବ, ତେବେ…” ଏଭଳି କହି, କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା। ଏଠାରେ ରାମ ମାଟି ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଭୟଭିତ ସୀତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଆଶା କରି ଏପାଖେ ଓପାଖେ ଦୌଡ଼ିବାବେଳେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାକ୍ଷସର ପଦଚିହ୍ନ; ସୀତା ଓ ରାକ୍ଷସର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ଏଠି ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଧନୁଷ, ତୁଣୀର ଓ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ା ହୋଇଥିବା ରଥ ଦେଖିଲେ; ରାମ ଭୟଭିତ ହୃଦୟରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ। “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ସୁନା ଗହଣା ଚୁଇଁ ଚୁଇଁ ପଡ଼ିଛି, ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାଳା ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି।” “ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ମାଟି ସମସ୍ତଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁନା ପିଗ୍ଧ ଧାରା ଭଳି ଚିହ୍ନ ଓ ଅଜଣା ରକ୍ତ ଧାରା ଛିଟିଏଇଛି।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବୈଦେହୀକୁ ହତ କରାଯାଇଛି, ଫାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ରୂପ ବଦଳାଇପାରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।” “ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସୀତା ନିମିତ୍ତ ଏଠି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।” “ମୃଦୁ ଭାଇ, କାହାର ବଡ଼ ଧନୁଷ, ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଏଠି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି?” “ବାଳକ, ଏହା କ’ଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଧନୁଷ, ନା କି ଦେବତାମାନଙ୍କ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଛି ଓ ବୈଡୂର୍ୟ ମଣି ଲାଗିଛି?” “କାହାର ସୁନା କବଚ ଭାଙ୍ଗି ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛି? ଏବଂ କାହାର ଶତରିବି ଦିବ୍ୟମାଳାଶୋଭିତ ଛତା ଏଠି?” “ମୃଦୁ ଭାଇ, କାହାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦଣ୍ଡ ଏଠି ପଡ଼ିଛି? ଏହି ଖରାମାନେ, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ସୁନା ଚାପା ଛାତି, କାହାର?” “ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ବଡ଼ ଦେହ—କାହାର ଏମିତି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଛି? ଏଠି ଦେଖ, କାହାର ଯୁଦ୍ଧଧ୍ୱଜ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଚମକୁଛି?” “କାହାର ଯୁଦ୍ଧରଥ ଏଠି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ମୃଦୁ ଭାଇ? ସୁନା ଶୋଭିତ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ରଥଚକ୍ର ଭଳି ଛିଟିଏଇଛି।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କାହାର ଏହି ଭୟଙ୍କର ତୀର ହତ ହୋଇ ଛିଟିଏଇଛି? ଦେଖ, ଦୁଇଟି ତୁଣୀର ଭାଙ୍ଗି ତୀରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।” “କାହାର ରଥଚାଳକ ଏଠି ହତ ହୋଇଛି, ଏଉଁଠି ଚାବୁକ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଛି? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପଥ।” “ମୃଦୁ ଭାଇ, ଦେଖ, ମୋ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଶତଗୁଣ ଶତ୍ରୁତା ହୋଇଗଲା, ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଲା।” “ଯଦି ବୈଦେହୀକୁ ହରଣ କରାଯାଇଛି, ହତ କରାଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଖାଇଦିଆଯାଇଛି—ଯଦି ତାପସୀ ସୀତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି—ତେବେ ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିନଥିଲା, ଏହି ମହାବନରେ ହରଣ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ।