ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସ୍ନାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେ ମୋ ଡାକକୁ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; କେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି ଏହି ବିପଦ ଦୂର କରିଥିବା ବୈଦେହୀ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ମୁଁ ଜାଣେନି ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି କହିଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” ଯଦିଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସରାଜ ଚୋରିକରି ନେଇଯାଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା, ତଥାପି ଦେବତାମାନେ ଓ ଗୋଦାବରୀ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଦେବମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଯେ, “ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଏହି ଦୁଃଖିତକୁ କୁହ,” କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନଦୀ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଗୋଦାବରୀ ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ କୃତ୍ୟ ଭାବି ଭୟରେ ବୈଦେହୀ ବିଷୟରେ କିଛି ଖୋଲିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଗୋଦାବରୀ ଠାରୁ ଆଶା ହରାଇ ରାମ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; ମୁଁ ଜନକଙ୍କୁ ମିଳିବା ସମୟରେ କଣ କହିବି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ?” “ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କୁ, ସୀତା ବିନା, କିପରି କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିବି? ଯିଏ ମୋର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ?” ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ବୈଦେହୀ ଯିଏ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ—ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏବେ ମୋ ପରିବାର ହରାଇ, ବୈଦେହୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ରାତିଗୁଡ଼ିକ ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଦୀର୍ଘ ହେବ, ମୁଁ ଜାଗିରହିବି, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଝରଣା ଓ ପର୍ବତକୁ ଦେଖିବି।” ତାପରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜିବି, ଯଦି ସୀତା ମିଳିପାରନ୍ତି; ଏହି ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେ, ହେ ମହାବୀର, ମୋତେ ପୁନିପୁନି ଦେଖୁଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ଦେଖୁଛି ସେମାନଙ୍କ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ମାନେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ଭାବରେ ରାଘବ, ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଚାରିପାଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା, ସେ କହିଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପଶୁ ହଠାତ୍ ଉଠିକି ବସିଗଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ ଓ ଆକାଶ ଦିଗରେ ଇଂଗিত କଲେ—ଏହି ଦିଗକୁ ମୈଥିଲୀ ନେଇଯାଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ସେହି ରାସ୍ତା ଧରି ଚାଲିଲେ, ପଛକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ପଶୁମାନେ ପଥ ଓ ମାଟିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ପୁଣି ସେମାନେ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ସବୁ ଭାବ ଓ ଇଂଗିତ ଦେଖିଲେ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୟାଳୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଜେଉଁବେଳେ ଆପଣ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’ ପଚାରିଲେ, ପଶୁମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠିଗଲେ।” “ପଶୁମାନେ ମାଟି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଆସନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଉ। ଯଦି ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ସେ ଦେଖାଯିବେ—” “ନିଶ୍ଚୟ,” କହିଲେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ମହାନ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏହିପରି ଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁପଥରେ ଫୁଲ ଝରି ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାରେ ରାମ ଭୂମିରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଛଟା ଦେଖିଲେ। ବିର ରାମ ଦୁଃଖରେ, ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଫୁଲମାନେ କିଛି ଚିହ୍ନିପାରୁଛି। ଏହି ଫୁଲ ବୈଦେହୀ ଗଠି ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ଓ ଭୂମି ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।” “ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ଶୂରବଳ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଝରଣା ଭରା ପର୍ବତକୁ କହିଲେ, “ହେ ପର୍ବତରାଜ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ?” ରାମ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଇଥିବା ପର୍ବତରେ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଛୋଟ ପଶୁକୁ କହେ। “ମୋତେ ସୀତାକୁ ଦେଖାଅ, ହେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପା ଓ ରଙ୍ଗର ସ୍ତ୍ରୀ, ନହେଲେ ମୁଁ ତୋମର ସମସ୍ତ ଶିଖର ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।” ଏପରି ରାମ ମୈଥିଲୀ ବିଷୟରେ ପର୍ବତକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ପର୍ବତ ଯେଉଁପରି ସୀତାକୁ ଦେଖାଇବାକୁ ଚାହିଁଲା, ରାଘବଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ପାର୍ବତ ଶିଳାକୁ କହିଲେ, “ମୋ ତୀରର ଅଗ୍ନିରେ ତୁମେ ଛାଇଁ ହେଇଯିବ; ସମସ୍ତଠାରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହେବ, ଘାସ, ଗଛ, ପତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେବ; କିମ୍ବା ଆଜି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ନଦୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।” “ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କୁହନାହଁ।” ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ନିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏବେ ରାମ ଭୂମିରେ ଏକ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତ ସୀତା ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଚିହ୍ନ; ସୀତା ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛିଟକି ଯାଇଥିବା ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଧନୁଷ, ଏକ ତୁଣୀର, ଏବଂ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ରଥ ଦେଖିଲେ; ରାମ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କାରର ସୁନା ବିନ୍ଦୁ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଛି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ମଧ୍ୟ, ହେ ସୌମିତ୍ରି।” “ଦେଖ, ସୌମିତ୍ରି, ଭୂମି ସମସ୍ତଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁନା ପରି ବିନ୍ଦୁ ଓ ଅଜଣା ରକ୍ତ ଚିହ୍ନରେ ଢାଙ୍କା।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି, ଭାଙ୍ଗିଦେଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶାୟଦ ଖାଇଯାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି।” “ସୀତା ପାଇଁ, ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।” “ହେ ମୃଦୁ, କାହାର ଏହି ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ, ମୁକୁତା ଓ ମଣିରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଏଠାରେ ଭୂମିରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଛି?