ରାମ ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭରି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତା ହରାଇଯିବାରେ ଅତିବି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରକୃତିକୁ ଉଦ୍ଧାତ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ନ କରିଲେ—“ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଓ ଜ୍ଞାତା, ତୁମେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ କିମ୍ବା କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା—ମୋ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ। ଓ ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କିଛି ତୁମ ପାଖରେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ତୁମେ ମୋ ପରିବାରର ରକ୍ଷାକାରୀ ସୀତା ବିଷୟରେ କହ—ସେ ମୃତ, ହରାଇଯାଇଛି, କିମ୍ବା କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଇଛି?” ରାମ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅପ୍ରମାଣ ହୋଇ କଣ୍ଠ ଭରି ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବାବେଳେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଢ ମନୋବଳରେ ତାଙ୍କୁ ସମୟୋଚିତ ଏବଂ ଉଚିତ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ଏବେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଶୂରତା ଧର; ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ରଖ। ଦୃଢ ଦ୍ରଢ ଲୋକମାନେ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।” କିନ୍ତୁ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ଦୃଢ ଉପଦେଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଭାରି ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ନିଜ ମନୋବଳ ହରାଇ ଆଉ ଏକ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୬୪ତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୟାଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ ଖୋଜି ଆସ।” “ସୀତା ସମ୍ଭବତଃ ଗୋଦାବରୀକୁ ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ।” ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁନି ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ତାହାର ସ୍ନାନଘାଟ ଖୋଜି ଆସି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ସ୍ନାନଘାଟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ମୋ ଡାକରେ ସୀତା ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; କେଉଁଠି ସୀତା, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଗଲେ?” “ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ରାମ, କେଉଁଠି ସୀତା, ଯାହାର କମର ସୁନ୍ଦର।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାମ ଆଉ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଚିନ୍ତା ଭରି ଗଲେ। ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ; ନଦୀ ପାଖରେ ଯିବା ପରେ ରାମ କହିଲେ—“ସୀତା କେଉଁଠି?” ସୀତା ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ହରାଇଯିବାରେ ଦେବତା ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେନି। ଦେବମାନେ ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ—“ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହ।” ତଥାପି ଦୁଃଖରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ନଦୀ ଚୁପ ରହିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ରୂପ ଓ କୃତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି, ଭୟରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଭାଇଦେହୀ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେନି। ଗୋଦାବରୀ ଦ୍ୱାରା ନିରାଶ ହୋଇ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି କହୁନାହିଁ; ମୁଁ ଜନକଙ୍କୁ କି କହିବି?” “ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ମାତାକୁ, ସୀତା ନଥିବାବେଳେ, କିଏଁ ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ କହିବି—ସେ ମୋ ପ୍ରିୟା, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି?” “ସେ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ—କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏବେ ମୁଁ ପରିବାର ହରାଇ, ଭାଇଦେହୀକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି ରାତିଗୁଡିକ ଦୀର୍ଘ ହେବ, ମୁଁ ଜାଗି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ପ୍ରସ୍ରବଣ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିବି।” “ମୁଁ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ସମସ୍ତ ତିରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବି; ଏହି ବଡ଼ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ, ଓ ଶୂର, ପୁନିପୁନି ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ତାଙ୍କର ଇଂଗିତ ଦେଖୁଛି, ମାନେ ମୋତେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏପରି ଦେଖି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଚାରିପାଖ ଦେଖି, ନିଜ କଣ୍ଠ ଭରି ଅଶ୍ରୁରେ, କହିଲେ—“ସୀତା କେଉଁଠି?” ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ନ ହେଲା, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦେଖାଇ ଆକାଶକୁ ଦେଖାଇଲେ—ଏହି ଦିଗରେ ମୈଥିଳୀ ନେଇଯାଇଯିବା ଦିଗ। ସେମାନେ ଏହି ଦିଗରେ ଯାଇ, ରାମଙ୍କୁ ପଛୁଆ ଦେଖୁଥିଲେ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦିଗ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ପୁନି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଧ୍ୱନି କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଇଂଗିତ ଓ ଅର୍ଥ ଦେଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୟାଶୀଳ, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’ ପ୍ରସ୍ନ କରିଲାପରେ, ଏହି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠିଲେ।” “ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୂମି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଚଳ, ଏ ନରପତି, ଏହି ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯାଉ।” “ଯଦି ସୀତାଙ୍କ ଆସିବାର କିଛି ଚିହ୍ନ ମିଳେ, କିମ୍ବା ସେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି—” “ହଁ,” କହି କକୁତ୍ସ୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏପରି ଦୁଇ ଭାଇ ଏକାଉଁ ଦିଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ। ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଦେଖି, ରାମ ଏକ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଖିଲେ। ବିର ରାମ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଫୁଲ ଚିହ୍ନିପାରିଛି।” “ଏହି ଫୁଲ ଭାଇଦେହୀ ଗୁଞ୍ଜି ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ପୃଥିବୀ ଏହି ଫୁଲ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଛନ୍ତି।” “ସେମାନେ ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ପ୍ରିୟ କାମ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ରାମ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ପ୍ରସ୍ରବଣ ଭରି ପାହାଡ଼କୁ କହିଲେ—“ଓ ପାହାଡ଼, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ?” ରାମ, ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ପାହାଡ଼କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀକୁ କହିଥାଏ। “ମୋତେ ସୀତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତିର, ଦେଖାଅ, ଓ ପାହାଡ଼, ନହେଲେ ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତ ଶିଖର ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରସ୍ନରେ, ପାହାଡ଼ ମାନେ ଦେଖାଇବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କୁ ସୀତା ଦେଖାଇଲେନି। ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ପାହାଡ଼ର ଶିଳାକୁ କହିଲେ—“ମୋ ତୀରର ଅଗ୍ନିରେ ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେବା।” “ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପହାର୍ଯ୍ୟ, ଘାସ, ଗଛ, ପତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେବା; କିମ୍ବା ଆଜି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ନଦୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।