ଏହି ରମ୍ୟ ମଧୁବନ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫୁଲ ଫୁଟିଛି ଓ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଚିରୁଚିରୁ କରୁଛି, ସୀତା ଏଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଅନୁମାନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ଏକା ଯିବାକୁ ଭୟ କରୁଥିବାରୁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ଭବନୀୟ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ରାମ ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସତ୍ୟ-ମିଥ୍ୟାର ସାକ୍ଷୀ, ମୋର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ କିମ୍ବା କେଉଁଠି ନିଅଯାଇଛି, ସବୁ କଥା ମୋତେ ଜଣା। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ମୋର ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ମୃତ, ଅପହୃତ, କିମ୍ବା ପଥରେ ଉଲଟିଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ କୁହ, ହେ ବାୟୁ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଦେହ ଓ ଚିତ୍ତ ନେଇ ରାମ ଅନୁବାଦ କରୁଥିଲେ, ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ଭଲ କଥାରେ ଶୁଭ୍ର ହୃଦୟ ବିଶ୍ୱାସୀ ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ଏବେ ଦୁଃଖ ଛାଡି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ନିଶ୍ଚୟ ରଖ। ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି କଠିନ କାମରେ ବି ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।” ଯଦିଓ ସୌମିତ୍ରି ନିଶ୍ଚୟ ଭରି କଥା କହିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅପାର ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତି ହରାଇଗଲା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆବରିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୁଃଖରେ ଅପାର ରାମ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ ଖୋଜ ଦେଖ। ଶୟଦ ସୀତା ଗୋଦାବରୀକୁ ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ।” ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁନି ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଶୋଭାମୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ସେ ନଦୀର ସ୍ନାନଘାଟ ଖୋଜି ଫିରି ଆସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସ୍ନାନଘାଟରେ ସୀତା ଦେଖିଲି ନାହିଁ, ମୋତେ ଡାକିଲେ ସେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ; ସୀତା, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, କେଉଁଠି ଆସିଛନ୍ତି?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ତାପରେ ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ନଦୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” କିନ୍ତୁ, ସୀତା ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଇଥିଲେ, ତଥାପି ଜୀବ ଓ ଗୋଦାବରୀ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଜୀବମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, “ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କୁହ,” ତଥାପି ଦୁଃଖିତ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ନଦୀ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଉପସ୍ଥିତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭୟରୁ ଗୋଦାବରୀ ଭୟଭୀତ ହେଇ ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି ଜଣାଇଲେ ନାହିଁ। ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ନିରାଶ ହୋଇ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; ଜନକଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି କଥା କହିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?” “ଏବଂ ସୀତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ, ସୀତା ନଥିଲେ, କିପରି ବିଥାର କଥା କହିବି—ଏଉଁ ସୀତା ମୋର ପ୍ରିୟା, ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ।” “ସୀତା, ଯିଏ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ—ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏବେ, ବଂଶ ହରାଇ, ମୁଁ ସୀତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି ରାତି ଲମ୍ବା ହେବ, ମୁଁ ଜାଗି ରହିବି, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଝରଣା ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିବି।” “ମୁଁ ସୀତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତଠି ଖୋଜିବି; ଏହି ବଡ଼ ପଶୁମାନେ, ହେ ଶୂର, ପୁନିପୁନି ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ତାଙ୍କର ଇସାରା ଦେଖୁଛି, ମନେ ହେଉଛି ମୋତେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ଦେଖି, ମନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ ଏହି ପଶୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ପଶୁମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖାଇଲେ—ଏହି ଦିଗରେ ମୈଥିଳୀ ଅପହୃତ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ପଥରେ ଚାଲି, ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏହି ପଥ ଓ ମାଟିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ପଶୁମାନେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଇସାରା ଓ ଅର୍ଥ ଜଣାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆପଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’—ପଶୁମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ମାଟି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ଚଲନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଉ।” “ଯଦି ସୀତା ଆସିଥିବା କିଛି ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, କିମ୍ବା ଏଠି ସୀତା ଦେଖାଯିବେ—” “ଠିକ୍ ଅଛି,” କହି କକୁତ୍ସ୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏପରି ଦୁଇ ଭାଇ ଏକାପାଖା ଚାଲିବା ସମୟରେ ମାଟିରେ ଚିହ୍ନିତ ଫୁଲ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ, ରାମ ଏକ ଫୁଲର ଝରଣା ଦେଖିଲେ। ଦୁଃଖରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠି ଯେଉଁ ଫୁଲ ଅଛି, ମୁଁ ଏହି ଫୁଲକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି। ଏହି ଫୁଲ ସୀତା ଗଠି ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ଭୂମି ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।” “ସେମାନେ ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯାହା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।” ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ରାମ, ଧର୍ମମୟ ହୃଦୟର ନିଧି, ଝରଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼କୁ ଉପଦେଶ କଲେ, “ହେ ପାହାଡ଼ ନାଥ, ତୁମେ ଯିଏ ଶରୀରର ଏକ ଅଙ୍ଗ ଅତି ଶୋଭାମୟ, ସେମାନେ ଦେଖିଛ?” ଏହି ରମ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ମୋତେ ତୁମେ ସୀତାକୁ ଅଲଗା କରିଛ; ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ରାଗରେ କହିଲେ, ଯେପରି ସିଂହ ଏକ ଛୋଟ ପଶୁକୁ କହିଥାଏ। “ମୋତେ ଦେଖା, ସୀତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଓ ରୂପରେ, ହେ ପାହାଡ଼, ନାହିଁ ତାଲ ତୁମର ସମସ୍ତ ଶିଖର ନଷ୍ଟ କରିଦେଇବି।” ଏପରି ମୈଥିଳୀ ବିଷୟରେ ରାମ କହିଲେ, ପାହାଡ଼ ଦେଖାଇବା ଇଚ୍ଛା କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କୁ ସୀତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ପାହାଡ଼ର ଶିଳାକୁ କହିଲେ, “ମୋ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ନି ତୀରେ ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବା।