ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ଶରୀରରେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ କଷ୍ଟ ସହିବା ପରେ ସେ ସବୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସୀତାଙ୍କ ଅଲଗା ହେବାରେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଫେରି ଆଗ ଲାଗିପାରିଛି, ଶୁଖିଆ କାଠରେ ଅଚ୍ୟାନକ ଆଗ ଲାଗିଥିବା ପରି। ସେ ମହାନ ନାରୀ, ଭୟରେ ଅତିକ୍ରମିତ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ; ତାଙ୍କର ମଧୁର କଣ୍ଠ ଭୟରେ ବିକୃତ ହୋଇ, ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଭୟରେ ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ। ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ଦୁଇ ଉଦ୍ଭାସ୍ୱ ଅଂଶ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଏ, ସେ ଦୁଇଁ ଉଦ୍ଭାସ୍ୱ ଏବେ ରକ୍ତ ଓ ମାଟିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବାର ନିଶ୍ଚିତ ସମ୍ଭାବନା ଅଛି—ମୋ ପ୍ରିୟା ଏପରି ଦୁଃଖ ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି। ତାଙ୍କର ମୃଦୁ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ମଧୁର ମୁଖ, ଗଠିଆ ଚୁଲ ଏବେ ରାକ୍ଷସ ଶକ୍ତିରେ ଦମି ଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରାହୁ ଢାକି ଦେଇଥିବା ପରି ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲା। ମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରିୟାଙ୍କର ଗଳା, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ମଣି ମାଳା ରହିଥାଏ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ କାମୂଡ଼ିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭାବୁଛି, ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ; ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ, ଅଲ୍ପାଳୁ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ, ଏକ ଏକା ଚିହ୍ନା ପକ୍ଷୀ ପରି। ଏଠି, ମୋ ସହିତ, ସୀତା ଏକ ପଥର ତଳେ ବସିଥିଲେ, ଭଦ୍ରାଚରଣରେ; ସେ ମଧୁର ହସ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମ ସହିତ ଅନେକ ମଧୁର କଥା କହିଥିଲେ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ସର୍ବଦା ସୀତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲା; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେ ଏଠିକୁ ଗଲେ କି? କିନ୍ତୁ ସେ କଦାପି ଏକା ଯାଉନାହିଁ। ପଦ୍ମ ପରି ମୁଖ ଓ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା, ପଦ୍ମ ଚୟନ କରିବାକୁ ଗଲେ କି? କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ ସହିତ ନଥିଲେ, କଦାପି ପୋଖରୀକୁ ଯାଉନାହିଁ। ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଏହି ବନ ଭିତରେ କି ସେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ? କିନ୍ତୁ ସେ ଏକା ଭୟରେ କଦାପି ଯାଉନାହିଁ। ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ ଓ କି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ, ମୋ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ; ଓ ବାୟୁ, ତୁମେ ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂଶ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୀତା ବିଷୟରେ କହ—ସେ ମୃତ କି, ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ କି, ନା କି ଏକା ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି? ଏପରି ଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାନ ଓ ବିଳାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କଥା କହିଥିଲେ; ସାମୁତ୍ରି, ଦୃଢ ମନ ଧରି, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ଏବେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ଧର; ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ କର। ଦୃଢ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଗତରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇନାହିଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଢ କଥା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଶକ୍ତି ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସ୍ଥିରତା ଛାଡ଼ି, ପୁନି ମହା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହା ରାମାୟଣ ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଚଉଷଠି ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁରନ୍ତ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ ଖୋଜିବା କର।” “ସୀତା ପଦ୍ମ ଚୟନ କରିବାକୁ ଗୋଦାବରୀକୁ ଗଲେ କି?” ଏପରି ରାମଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ସୁନ୍ଦର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ତାହାର ସ୍ନାନ ଘାଟ ଖୋଜିଲେ; କିନ୍ତୁ ଫେରି ଆସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସେ ଘାଟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ମୋ ଡାକକୁ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; ମୋ ଦୁଃଖ ହରିବା ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି ଗଲେ?” “ମୁଁ ଜାଣେନି, ରାମ, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସାନ୍ତା ଶରୀରବଳା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଡୁବିଗଲେ। ତାପରେ, ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ଏହି ନଦୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ସୀତା କେଉଁଠି?” ସୀତା ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଜନ୍ତୁମାନେ ଓ ଗୋଦାବରୀ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ତୁମାନେ ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ: “ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହ।” ଦୁଃଖରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ନଦୀ ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ରାବଣଙ୍କ ଦୃଢ ରୂପ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି, ଭୟରେ ନଦୀ ବୈଦେହୀ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ନଦୀରୁ କିଛି ଆଶା ନ ମିଳିବାରେ, ସୀତାକୁ ଦେଖିବାର ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେବାରେ, ଦୁଃଖରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜନକଙ୍କୁ ମୁଁ କି କହିବି?” “ସୀତାଙ୍କ ମାତାକୁ, ସୀତା ନଥିଲେ, କିପରି ଦୁଃଖଦ କଥା କହିବି—ସେ ମୋ ପ୍ରିୟା ଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ବିହୀନ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିଲେ।” “ବୈଦେହୀ ମୋ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହରିଥିଲେ—ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏବେ, ମୋ ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ହରାଇ, ମୁଁ ବୈଦେହୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଉତ୍ସ, ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ରାତି ଜାଗି ରହିବି।” “ମୁଁ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିବି; ଏହି ବଡ଼ ଜନ୍ତୁମାନେ, ଓ ଶୂର, ପୁନିପୁନି ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ତାଙ୍କର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦେଖୁଛି, ମାନେ ସେମାନେ ମୋତେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏପରି ଦେଖି, ମନ୍ୟମାନେ ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଚାରିପାଖ ଦେଖି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ରାମ କହିଲେ: “ସୀତା କେଉଁଠି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନେ ଅଚ୍ୟାନକ ଉଠି ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଆକାଶକୁ ଦେଖାଇଲେ—ଏହି ଦିଗରେ ମୈଥିଳୀ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେଖି, ପଥ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ପୁନି, ଅନେକ ଧ୍ୱନି କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ ଅର୍ଥ ଦେଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଦୟାଳୁ, ନିଜ ଭାଇଁକୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’ ପ୍ରଶ୍ନ କଲାପରେ, ଏହି ଜନ୍ତୁମାନେ ଅଚ୍ୟାନକ ଉଠି ଦେଖିଲେ।” “ଏହି ଜନ୍ତୁମାନେ ଭୂମି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଚଳ, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଉ।