ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ, "ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ପରିବାରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା, ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମା ଠାରୁ ବିଦାୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଯେତେବେଳେ ଭାବିବି, ମୋ ମନ ତରଙ୍ଗିତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଏ।" ତେବେ ରାମ କହିଲେ, "ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖକୁ ସହିବା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସୀତାଙ୍କର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦୁଃଖକୁ ପୁନି ଦୀପ୍ତ କରିଦେଇଛି, ଜଣେ କଠା ଲାଗି ଅଗ୍ନି ଆଉ ଜ୍ୱଳିଉଛି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ଭୟରେ ଏକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ମଧୁର କଣ୍ଠ ଭୟରେ ବିକୃତ ହୋଇ, ତିନି ବାର ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ।" "ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ଦୁଇ ଅନ୍ନ, ଯେଉଁଠି ସଦା ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏବେ ରକ୍ତ ଓ ମାଟିରେ ଲପେଟାଯାଇଛି—ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡିଛି।" "ଯେଉଁ ମୁହଁ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ଥିଲା, ଚୁରା ଚୁଲ ଥିଲା, ଏବେ ଦାନବର ଶକ୍ତିରେ ଦମି ଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ ହେବା ପରି ଆଲୋକିତ ନୁହେଁ।" "ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ଗଳା, ଯେଉଁଠି ସଦା ମାଳା ରହିଥିଲା, ଦାନବମାନେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ରକ୍ତ ଚୁଷିବା ପାଇଁ ଦଂଶ କରିଥିବେ।" "ମୁଁ ନାହିଁ, ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ସୀତା ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ, ତିନି ବିରହରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ, ଦୀର୍ଘ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ଏକା ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ପରି।" "ଏଠି, ମୋ ସହିତ ଏକ ଶିଳା ଉପରେ ବସିଥିଲେ, ତିନି ନାୟିକା ସ୍ୱଭାବରେ, ମନୋହର ହସ ଦେଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହସି ତୁମ ସହ କଥା କହିଥିଲେ।" "ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ରିବିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲା; ତିନି ଏଠିକୁ ଗଲେ କି? କିନ୍ତୁ ତିନି କେବେ ଏକା ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।" "ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା, ପଦ୍ମ ତୁଳିବାକୁ ବନ୍ଧୁ ଯାଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି କାମ ତିନି ମୋ ଛଡି ଏକା କରିନଥିଲେ।" "ଫୁଲିଥିବା ବୃକ୍ଷର ଏହି ଉଦ୍ୟାନ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଆ, ତିନି ଯାଇଥିବେ କି? କିନ୍ତୁ ଏହି ଲଜ୍ଜାଳୁ ନାରୀ ଏକା ଯିବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।" "ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଲୋକର ଜ୍ଞାତା, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ କିମ୍ବା ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି—ମୋ ଦୁଃଖ ଜଣାଇ ଦିଅ।" "ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କିଛି ତୁମେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଓ ବାୟୁ, ତିନି ଆମ ବଂଶର ରକ୍ଷା କରିଥିବା ସୀତା—ମୃତ, ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ହେଉଛି—ତୁମେ କହ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ରାମ କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଠିକ୍ ବାକ୍ୟରେ ଭାଇକୁ ଦୃଢ଼ତା ଦେଇ କହିଲେ, "ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କର। ଦୃଢ଼ ମନର ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ବି ହାରି ନାହିଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଦୃଢ଼ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ପୁନି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ହେଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଷ୍ଠି ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣ। ରାମ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ ଖୋଜି ଆସ।" "ସୀତା ପଦ୍ମ ତୁଳିବାକୁ ଗୋଦାବରୀକୁ ଯାଇଥିବେ କି?" ଏପରି କହି ରାମ ଜଣାଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁନି ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ସେଠିରେ ତୀର ତଳ ଖୋଜିଲେ, ଫେରି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୀର ତଳରେ ଦେଖିଲି ନାହିଁ, ଚିତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା ନାହିଁ; ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି ଆସିଛି?" "ମୁଁ ଜାଣି ପାରିଲି ନାହିଁ, ରାମ, ସୀତା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି," ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ବିହ୍ବଳ ହେଲେ। ଏବେ ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ସେଠି ପହଞ୍ଚି ନଦୀକୁ ପଚାରିଲେ, "ସୀତା କେଉଁଠି?" କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସ ରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଥିବା ସୀତା ବିଷୟରେ ଜନ୍ତୁମାନେ ଓ ଗୋଦାବରୀ ରାମକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ତୁମାନେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଭରା ରାମ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନଦୀ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାର ଭାବି, ଭୟରେ ନଦୀ ବୈଦେହୀ ବିଷୟରେ ଖୋଲା କରିଲେ ନାହିଁ। ନଦୀରୁ ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରେ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ କହିଲେ, "ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; ଜନକଙ୍କୁ ମିଳିବା ପରେ କଣ କହିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?" "ସୀତାଙ୍କ ମାତାକୁ, ସୀତା ଛଡି, କିପରି ବିଦାୟ ଶବ୍ଦ କହିବି—ସେ ମୋ ପ୍ରିୟା, ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଥିଲେ?" "ବୈଦେହୀ, ଯିଏ ମୋ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ—ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏବେ ପରିବାର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଝରଣା ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ନିଶା ମୋ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ହେବ।" "ମୁଁ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବି; ଏହି ବଡ଼ ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ, ଓ ମହାବୀର, ପୁନିପୁନି ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।" "ମୁଁ ତାଙ୍କର ଭାବ ଦେଖୁଛି, ଏପରି ଲାଗୁଛି ଯେ ତାଙ୍କର କିଛି କହିବା ଇଚ୍ଛା ଅଛି।" ଏହା ଦେଖି, ରାମ, ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପଶୁମାନେକୁ କହିଲେ, "ସୀତା କେଉଁଠି?" ଏପରି କହିବା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଆକାଶ ଦିଶାଇଲେ—ଏହି ଦିଗରେ ବୈଦେହୀ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଦିଗରେ ଚାଲି, ରାମଙ୍କୁ ପଛ ଦେଖୁଥିଲେ; ପଶୁମାନେ ପଥ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁମାନ କରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ, ଭାଇକୁ କହିଲେ, "ତୁମେ 'ସୀତା କେଉଁଠି?' ପଚାରିଲେ, ପଶୁମାନେ ଅଚନକ ଉଠିଲେ।" "ପଶୁମାନେ ଭୂମି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦିଶାଇଛନ୍ତି; ଆସ, ମହାଶୟ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚଳିବା।" "ଯଦି କିଛି ଚିହ୍ନ ମିଳିବ, କିମ୍ବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ଦେଖାଯିବ—" "ହଁ," କହି ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଳିଲେ।