ରାମ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଅନେକ ପାପ କରିଥିଲି; ତାହାର ଫଳରେ ଏଇ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ ପଡ଼ିଛି, ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଆସିପଡ଼ିଛି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ପରିବାରରୁ ବିୟୋଗ, ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମାଆଁଠାରୁ ଦୂରୀଭୂତି—ଏସବୁ ଭାବିଲେ ମୋ ମନ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଭସିଯାଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁର୍ଗତି ଭୋଗ କରି ଶାନ୍ତ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଏହା ପୁଣି ଶୁଷ୍କ କାଠରେ ଆଗୁନି ପଡ଼ିବା ପରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଯାଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ତ୍ରୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଦିଗରେ ଉଠାଇ ନିଆଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମଧୁର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଭୟରେ ବିକୃତ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ଆତଙ୍କରେ କାନ୍ଦିଥିଲେ। ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦୁଇ ଅନ୍ନ, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବଦା ଚନ୍ଦନ ଲପ୍ତା ଥାଏ, ସେଠାରେ ଏବେ ରକ୍ତ ଓ କାଦୁରେ ମିଶିଗଲା ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଘନ କୁନ୍ଚିତ କେଶରେ ଶୋଭିତ ମୁହଁ ଏବେ ରାକ୍ଷସ ଶକ୍ତିରେ ଦମିଯାଇ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରାହୁ ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗଳା, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବଦା ମାଳା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ତ ଖାଇବା ପାଇଁ ଦଂଶନ କରିଥିବେ। ମୋ ଉପସ୍ଥିତି ବିନା, ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରି ଉଠାଇନେଇଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅଲୋକମୟ ଚକ୍ଷୁ ଫଟାଇ ଏକାକୀ ଚଖେଇ ପକ୍ଷୀ ପରି ବିଳାପ କରିଥିଲେ। ଏଠି, ମୋ ସହିତ ସେ ପୂର୍ବେ ପାଥର ଚଉକିରେ ବସିଥିଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଆଚରଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃଦୁ ହସରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମକୁ ଅନେକ କଥା କହି ବଡ଼ଦଳି ହସୁଥିଲେ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ସର୍ବନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲା; କି ତା ସେଠାକୁ ଗଲେ କି? କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏକାଏକି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପଦ୍ମପତ୍ରସମ ମୁହଁ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି କି? କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ମୋ ବିନା ତଳାବକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଫୁଲିଥିବା ବନରେ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ମଧ୍ୟରେ, ସେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ କି? କିନ୍ତୁ ସେ ଏକାଏକି ଯିବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏ ଆଦିତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜ୍ଞାତା, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠାକୁ ଗଲେ କି ଉଠାଇନେଇଯିବାଗଲେ—ମୋର ଦୁଃଖ ଦେଖି ସତ୍ୟ କଥା କହ। ଏ ମାରୁତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଗୁପ୍ତ ନାହିଁ; ମୋର କୁଳର ରକ୍ଷାକାରୀ ସୀତା—ସେ ମୃତ, ଉଠାଇନେଇଯିବା, କି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗରେ ଯାଉଛନ୍ତି ତାହା କହ। ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ରାମ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ସମୟୋଚିତ ଓ ଉଚିତ କଥାରେ ଦୃଢ଼ ମନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼, ଧୈର୍ୟ ଧର। ସନ୍ଧାନ କରିବାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନିଅ, କାରଣ ଦୃଢ଼ ମନ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଆପଦରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଢ଼ କଥା ଶୁଣି ବି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ ଧୈର୍ୟ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଆଉ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁରନ୍ତ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ ଖୋଜିଦେଖ, ସୀତା ସେଠାକୁ ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ କି?” ରାମଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଶୋଭାମୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ସ୍ନାନସ୍ଥଳୀରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନି, ମୋ ଡାକିବାକୁ ଉତ୍ତର ମିଳୁନି; ବିପଦ ହରିବା ହେତୁ ସୀତା କେଉଁଠି ଗଲେ ମୁଁ ଜାଣେନି, ରାମ। ମୁଁ ଜାଣେନି, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସୁକୁମାରୀ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଯାଇଲେ। ଏବେ ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇନେଇଯିଥିବା ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, “ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହ,” କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖିତ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ବି ଗୋଦାବରୀ ଚୁପ୍ ରହିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି ଭୟରେ ଗୋଦାବରୀ ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ନଦୀରୁ ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରେ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ; ଜନକଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ? ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ମାଆଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କଣ କହିବି—ସେ ମୋର ପ୍ରିୟା, ରାଜ୍ୟହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏବେ ପରିବାର ବିହୀନ ମୁଁ ବୈଦେହୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନି। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଝରଣା, ପାହାଡ଼ ଦେଖି ମୁଁ ଜାଗିରହି ରାତି କାଟିବି। ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ସନ୍ଧାନ କରିବି, ସୀତା ମିଳିପାରିବେ କି? ଏହି ବଡ଼ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ପୁନିପୁନି ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଇଙ୍ଗিত ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଛି।” ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ଚାରିଦିଗ ଦେଖି, ଅଶ୍ରୁସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସୀତା କେଉଁଠି?” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପଶୁ ହଠାତ୍ ଉଠି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ, ସେଇ ଦିଗରେ ମୈଥିଲୀ ଉଠାଇନେଇଯିବା ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ପଥରେ ଯାଇ, ପୁନିପୁନି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ମାଟି ଓ ପଥ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ପଶୁମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଇଙ୍ଗিত ଓ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ। ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୟାଳୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭାଇ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ‘ସୀତା କେଉଁଠି?’ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ପଶୁମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠିଗଲେ। ସେମାନେ ମାଟି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଏଠାରୁ ଚଳନ୍ତୁ, ଏହି ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯିବାଯାକ।