ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ଅନୁମତିରେ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକାରୀ। ଏବଂ ମୋର ମାତା କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା; ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ନାଶ ଘଟିଛି ବୋଲି ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଣାଇଦେବା।" ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ରାଘବ ଜବେ ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁ ଭୟରେ ବିଭାତ୍ସ ହୋଇଯିବା ସହିତ ସେମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତା ହରାଇଯିବାରେ ବିରହ ଓ ମୂର୍ଛାରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଦ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ କରିଦେଲେ। ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ, “ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ଅପରାଧ କରିନଥିବେ। ଦୁଃଖ ପରେ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଅନେକ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି, ତାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ବିୟୋଗ, ପିତୃବିୟୋଗ ଓ ମାତୃବିୟୋଗ—ଏହି ସବୁ ଭାବିଲେ ମୋର ଦୁଃଖ ଅସହ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ଅରଣ୍ୟରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରି ସହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସୀତା ବିୟୋଗରେ ଏହା ଆଉ ଥରେ ଉତ୍ସାରିତ ହେଲା, ଶୁଖିଆ କାଠରେ ଅଗ୍ନି ପଡିବା ପରି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଭୟରେ ଏକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଉଠାଇ ନିଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ମଧୁର କଣ୍ଠ ଭୟରେ ବିକୃତ ହୋଇ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ମୋ ଅତିପ୍ରିୟାଙ୍କ ମନୋହର ଚେହେରା, ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଘନ କୁନ୍ଚିତ କେଶ—ଏହି ସବୁ ଦାନବ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅବଦଳିତ ହୋଇଯାଇଛି, ରାହୁ ଛାୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପ୍ରଭାଶାଳି।" "ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗଳା, ଯେଉଁଠାରେ ମାଳା ଅଲଙ୍କୃତ ଥାଏ, ଏଠି ନିଶ୍ଚୟ ଦାନବମାନେ ଦଂଶିଛନ୍ତି। ମୋ ସହ ନଥିବାରୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ଦାନବମାନେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଦୀର୍ଘ ନେତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କୁହୁଡି ପକ୍ଷୀ ପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।" "ଏଠି ଆମେ ଉଭୟେ ପାଥର ଶିଳା ଉପରେ ବସିଥିଲୁ, ସେ ମଧୁର ହସରେ ତୁମ ସହ କଥା ହୁଏ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ଶାୟଦ ସେ ଏଠାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କଦାପି ଏକା ଯାଏନାହିଁ।" "ପଦ୍ମ ମୁଖ ଓ ପଦ୍ମ ନୟନ ଥିବା ସୀତା ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ କଦାପି ମୋ ବିନା ପୋଖରୀକୁ ଯାଏନାହିଁ। ଏହି ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଉଦ୍ୟାନକୁ ସେ ଶାୟଦ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକା ଯିବାକୁ ଭୟ ପାଏ।" "ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ତୁମେ ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସତ୍ୟ-ମିଥ୍ୟାର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କେହି ନେଇଯାଇଛି, ସେ କଥା ମୋତେ କହ।" "ହେ ବାୟୁଦେବ, ତୁମେ ସବୁ ଜାଣ, ତୁମେ କହ—ସୀତା କେଉଁଠି? ସେ ମୃତ, ହରାଇଗଲେ, କିମ୍ବା ଏଉଁଠିଁଠିଁ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି କି—ଏ ସବୁ ମୋତେ କହ।" ଏପରି ଭାବେ ରାମ ଦୁଃଖରେ ମୁର୍ଛିତ ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଓ ଉଚିତ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, “ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ଧୈର୍ୟ ଧର, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଧାନରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖ। ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।” କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଉତ୍ସାହ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ରାଘବ ଧୈର୍ୟ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ପୁନି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଏ, ଦେଖିଆ ତ, ସୀତା ଶାୟଦ ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ କି?” ଏହିପରି ଆଜ୍ଞା ପାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ସେଠାର ତୀର ଓ ସ୍ନାନଘାଟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଫେରି ଆସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ସ୍ନାନଘାଟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ, ମୋ ଡାକରେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା ନାହିଁ, ସୀତା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।” ଏହା ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅସ୍ମିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ତୀରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ନଦୀ ସମ୍ନାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋ ସୀତା କେଉଁଠି?” କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ରୂପକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନହୋଇ ରାମ ଆଶାହୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଗୋଦାବରୀ ମୋତେ କିଛି କହୁନାହିଁ; ମୁଁ ଜନକଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ସୀତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କିପରି ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ କହିବି, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଆସିଥିଲେ। ମୋ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିବା ସୀତା କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏବେ ମୁଁ ମୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ସୀତା ଉଭୟଙ୍କୁ ହରାଇଛି। ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ସ୍ରୋତସ୍ପତ୍ର ଓ ପର୍ବତକୁ ଦେଖି ଦେଖି ମୋ ପାଇଁ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ହେବ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଧ ଓ ବିୟୋଗର ଅନୁଭୂତିରେ ଏକାକି ହୋଇଯିବାର ଦୁଃଖ ସହି ଚାଲିଥିଲେ।