ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିବା କେମିତି ହେବ, ଏହି କଥା କେବେ ଭାବିପାରିଲେ ନାହାନ୍ତି। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭରତଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋର ଏହି କଥା ଦେଖାଇଦେଉ — ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କର; ମୋର ମାଆ କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭଲରେ ଦେଖିବା। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ମୋ ଆଜ୍ଞା। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋର ମାଆଙ୍କୁ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେବା।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ, ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବେଶୀ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ ଅସହାୟତାରେ ତଳମାଳ କରୁଥିଲେ। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ। ରାମ କହିଲେ, "ପୃଥିବୀରେ ମୋତେ ଭଳି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖୀ ନାହିଁ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଅନେକ ପାପ କରିଥିଲି, ତାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡିଛି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଲି, ପରିବାରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲି, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଲି, ମାଆଁଠାରୁ ଦୂର ହେଲି—ଏହା ବିଚାର କଲେ ମୋ ହୃଦୟ ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଭୋଗି ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସୀତା ବିୟୋଗରେ ଏହି ଅଗ୍ନି ପୁଣି ଭଡିଉଠିଛି।" "ସେ ଭୟଭିତ ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଉଠାଯାଇଛନ୍ତି, ଭୟରେ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ବିକୃତ ହୋଇ ଅନେକଥର ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ। ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗୋଲାପୀ ଓ ଚନ୍ଦନରେ ମଲିଥିବା ଛାତି ଏବେ ରକ୍ତ ଓ କାଦିରେ ଲପେଟାଯାଇଥିବା ଦେଖିବାକୁ ହେଉଛି। ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ମୃଦୁ କଥା ଓ ଗଢ଼ା କେଶ ଏବେ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଗଳା ଯାହାରେ ମଣିମାଳା ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା, ଏବେ ଦାନବମାନେ ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଦଂଶନ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ବିନା, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ସେ ଦାନବମାନେ ଧରି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ତିନି କୁହୁଡ଼ି ପରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ।" "ଏଠି, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକଥର ଶିଳାପଟରେ ବସିଥିଲୁ, ସେ ମଧୁର ହସି ତୁମ ସହ କଥାହୁଏଥିଲେ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏକା ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅମ୍ବୁଜପତ୍ର ପରି, ସେ କଦାପି ମୋ ବିନା ପୋଖରୀକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଫୁଲ ଖିଲିଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସେ ଯାଇଥିବେ କି? କିନ୍ତୁ ସେ ଏକା ଭୟ କରନ୍ତି।" "ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ସବୁ ଦେଖ, ସତ୍ୟ-ମିଥ୍ୟାର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ନେଇଯିବାଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ କହ। ହେ ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ମୋର ଗୋତିଏ ସୂତ୍ର ଦିଅ, ସୀତା ମୃତ, ନେଇଯିବାଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଏଠିଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିପତ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୂତିକଥା କହିଲେ, "ଦୁଃଖକୁ ପକେଇ ଦିଅନ୍ତୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, ଓ ଖୋଜିବାରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତୁ। ଦୃଢ଼ ମନ୍ଥିଲା ପୁରୁଷମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ଭଙ୍ଗିନାହାନ୍ତି।" କିନ୍ତୁ ରାମ ଏହି ଉତ୍ସାହ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଲେ। ଏବେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦୁଃଖିତ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁରନ୍ତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯାଇ ସୀତାକୁ ଖୋଜ। ସମ୍ଭବତଃ ସେ କମଳ ତୁଳିବାକୁ ଗଲେ।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଗୋଦାବରୀ କୂଳକୁ ଗଲେ, ତାହାର ସ୍ନାନଘାଟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଫେରି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ସ୍ନାନଘାଟରେ ଦେଖିଲି ନାହିଁ, ଡାକିଲି ମଧ୍ୟ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି ଗଲେ ଜଣେ ପାରୁନାହିଁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ସ୍ୱୟଂ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଓ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ସୀତା କେଉଁଠି?" କିନ୍ତୁ ଦାନବରାଜ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ନିଯାଇଥିବା ସୀତା ବିଷୟରେ ନ ନଦୀ ନ ଦେବତାମାନେ କିଛି କହିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଦାବରୀ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି କହୁନାହିଁ। ଜନକଙ୍କୁ କଣ କହିବି? ସୀତାର ମାଆଙ୍କୁ, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମୁଁ କିପରି ଦୁଃଖର କଥା କହିବି? ବୈଦେହୀ, ଯିଏ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ, ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏବେ ମୁଁ ପରିବାର ବିହୀନ, ବୈଦେହୀ କୁହିଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନ୍ଧକାର ଅରଣ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଏଗୋଇ ଚାଲିଗଲେ।