ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜବରଦସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆସ, ଏହି ଖାଲି କୁଟିରକୁ ଦେଖ—ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଉଠାଇନେଇଛନ୍ତି। ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁନାହାନ୍ତି। ଦେଖ, ଏହି ହରିଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଖିରେ ଲୁହା ଆଣିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମନେହେଉଛି ସେମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି—ମୋର ଦେବୀକୁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି। ହାଏ, ମୋର ସତ୍ବୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲା? ହାଏ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ! ଏହି ଦିନ କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, ହେ ଦେବୀ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଛି, ଯେଉଁଠାରୁ ସେଉଁଠି ସେ ମୋ ସହିତ ଥିଲେ। କିପରି ମୁଁ ମୋ ଖାଲି ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକେ କହିବେ ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ନିର୍ଦୟ। ସୀତା ଉଠାଇନେଇଯିବାରେ ମୋ ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଛି; ଏବଂ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରି ମିଥିଳାପତି ଜନକଙ୍କୁ କ’ଣ ଦେଖାଏବି? ସେ ଯଦି ସୀତାଙ୍କ ଖବର ପଚାରିବେ ଓ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖିବେ, ତେବେ ଶୋକରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯିବେ। ନହେଲେ, ମୁଁ ଭାରତଙ୍କ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବିନାହିଁ। ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଖାଲି ଲାଗୁଛି; ତେଣୁ, ତୁମେ ମୋତେ ଏଠି ଛାଡି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୀତା ବିନା କେବେ ବଞ୍ଚିପାରିବିନି; ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋ ତରଫରୁ ଏହି କଥା କହିଦିଅ। ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ରାମ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ; ମୋ ମା କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ସତର୍କ ରଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ବିନାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ ମାକୁ ବଖ୍ୟା କରିଦିଅ। ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ରାଘବ ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ରିଶ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ମନ ଏକଦମ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହା ପରେ, ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରାଷିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିନା, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାମ ପୁନି ଗଭୀର ନିରାଶାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମଣିଷ ନଥିବେ, ଯିଏ ଏତେ ଅପରାଧ କରିଥିବ। ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟ ଏବଂ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ପାପ କରିଥିଲି, ତାହାର ଫଳରେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି—ଦୁଃଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସୁଛି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ପରିବାରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ମା'ଠାରୁ ଦୂରତା—ଏସବୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ଜଙ୍ଗଲରେ ସହିଥିବା ପରେ ମୋର ଶରୀରରୁ ହଟିଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସୀତା ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ ଏହା ଆଉଥରେ ତାଜା ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଜାଗିଉଠିଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଧର୍ମପରାୟଣା ଭୟରେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଆକାଶ ପାଖକୁ ଉଠାଇନେଇଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧୁର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଭୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ। ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦୁଇ ଚୁଆଁ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲା, ଏବେ ରକ୍ତ ଓ କାଦୁଅରେ ଲପେଟାଯାଇଛି—ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଘନ କୁନ୍ତଳ ଅଳକା ସହିତ ମୁହଁ, ଏବେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇ, ରାହୁ ଆବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗଳା, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ମାଳା ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା, ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦାଢ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ମୋ ବିନା ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ସେ ଧର୍ମପରାୟଣା ଉଠାଇନେଇଯାଇଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଦୀର୍ଘ ଓ ସୁନ୍ଦର ଆଖି ଉଦ୍ଘାଟିତ କରି, ଏକାକୀ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦୟାନୀୟ ଭାବେ ଚିତ୍କାର କରିଥିବେ। ଏଠି, ମୋ ସହିତ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ପାଥର ଚଉକିରେ ବସି, ମୂଲ୍ୟବାନ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଉଥିଲେ, ମଧୁର ହସି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମ ସହ ଅନେକ କଥା କହୁଥିଲେ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ ଥିଲା; କି ସେ ଏଠାକୁ ଗଲେ? କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏକା ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଓ ଆଖି ଦୁହିଁଟି ପଦ୍ମ ପରି, ସେ ଲୋଟସ୍ ତୋଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତିଥିଲେ କି? କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ମୋ ବିନା ପୋଖରୀକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ଫୁଲ୍ ଥରୁଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ରହିଛନ୍ତି, ଶାୟଦ ସେ ଏଠାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକା ଯିବାକୁ ଭୟ ପାଆନ୍ତି। ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କି ଉଠାଇନେଇଯାଇଛନ୍ତି—ମୋତେ ସତ୍ୟ କହିଦିଅ। ହେ ପବନଦେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁପ୍ତ ଘଟଣା ତୁମେ ଜାଣ, ମୋର ଗୋତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୀତା ମୃତ କି ଉଠାଇନେଇଯାଇଛନ୍ତି କି ଏଠିଏଉଁଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି—ମୋତେ ଜଣାଇଦିଅ। ଏଭଳି ଶୋକରେ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାମ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମୟୋଚିତ ଓ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ—“ଶୋକ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ପ୍ରତିଞ୍ଜା ନିଅ। ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଜଗତରେ କେବେ ହାରନ୍ତିନାହିଁ, ସବୁଠୁ କଠିନ କାମରେ ମଧ୍ୟ।” କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ରାମ ଏହି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଆଉଥରେ ମହାଶୋକରେ ଏକାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଏହା ପରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦୁଃଖିତ ରାମ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ଖୋଜିଦେଖ।” “ଶୟଦ ସୀତା ଲୋଟସ୍ ତୋଳିବାକୁ ଗୋଦାବରୀକୁ ଗଲେ।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀରେ ଗଲେ, ସେଠିର ସ୍ନାନ ଘାଟ ଖୋଜିଲେ, ତଥାପି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।