ଅରଣ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏଭଳି ହସି-ଠିଠି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ସ୍ଵଭାବକୁ ଭଲଭଳି ଜାଣେ, ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ସଦା ଖେଳ-ଠିଠିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ। ଚଳ, ଚକ୍ଷୁଲତା ସୀତା, ତୁମର କୁଟିର ଖାଲି ଦେଖାଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଧରିନେଇଛନ୍ତି। ଦେଖ, ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠି ମୃଗମାନେ ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମନେ ହେଉଛି, ଏମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଦେବୀକୁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି—ହାୟ, ମୋର ଧର୍ମାତ୍ମା, ସୁନ୍ଦରୀ ସତୀ, କେଉଁଠି ଗଲେ? ହାୟ, ଆଜି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, ଦେବୀ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଯାଉଛି, ଯଦ୍ୟପି ସେଠାରୁ ସେଙ୍ଗ ପାଖରେ ନେଇ ଯାଇଥିଲି। ମୁଁ କିପରି ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକେ କହିବେ ଯେ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ନିଷ୍ଠୁର। ସତରେ, ମୋ ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଯେ, ସୀତା ହରଣ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ମିଥିଲାଧିଶ ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଯିବି। ମୁଁ କିପରି ବିଦେହ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇପାରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ ଏବଂ ମୋତେ ସୀତା ବିନା ଦେଖିବେ? ଝିଅ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବ; କିମ୍ବା, ମୁଁ ଭାରତଙ୍କ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବି ନାହିଁ। ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଖାଲି ଲାଗୁଛି; ତେଣୁ, ମୋତେ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ କେବେ ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ଭାରତଙ୍କୁ ଗଢ଼ି ଧରି, ମୋ ତରଫରୁ ଏହି କଥା କହିଦିଅ। ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବେ; ମୋ ମା କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖିବା। ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଦେଶମୁତାବକ ଆଦର ସହିତ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣେଇବା ଉଚିତ୍; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ବିନାଶ ବିଷୟରେ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଣେଇଦିଅ। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ରାଘବ ଜବ ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଭରିଗଲା, ସେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ହେଲେ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରାଷଠିଏ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ପ୍ରିୟା ବିନା ରାମ ଦୁଃଖ, ମୂଢ଼ତା ଓ ଅଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭାରିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖୀ କରିଦେଲେ ଏବଂ ପୁନି ଗଭୀର ଆତ୍ମବିଷାଦରେ ଡୁବିଗଲେ। ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ଅତି କଷ୍ଟ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ—"ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ନାହିଁ, ଯିଏ ଏତେ ପାପ କରିଥିବ। କାରଣ, ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ବାରମ୍ବାର ଅନେକ ପାପ କରିଥିଲି; ଏହାର ଫଳରେ ଏଠି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛି। ରାଜ୍ୟ ହରାଇବା, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଛାଡ଼ିବା, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମାତା ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା—ଏସବୁ ଭାବିଲେ ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ସହି ଶାନ୍ତ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସୀତା ବିଚ୍ଛେଦରେ, ଏହା ପୁଣି ଶୁଖିଲା କାଠରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଭଡ଼ିଉଠିଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଭୟଭିତ ମହିଳାକୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଆକାଶ ଦିଆଁ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ; ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମୃଦୁ କଣ୍ଠ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଜାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ପୁଣିପୁଣି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦୁଇ ଛାତି, ଯାହା ସଦା ଚନ୍ଦନରେ ଶୋଭିତ ଓ ଗୋଳାକୃତି, ଏବେ ରକ୍ତ ଓ କାଦୁରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି—ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଗୋଳା ଲଟେଇଥିବା କେଶରାଶି ସହିତ ମୁହଁ ଏବେ ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି—ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କ ଗଳା, ଯାହା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା, ଏଠି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ତର ଲୋଭରେ କ୍ଷତ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ମୋ ବିନା ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ସେ ଧରାପଡ଼ି ରାକ୍ଷସମାନେ ଟାଣିନେଇଗଲେ; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୁଃଖରେ କୁହୁଡ଼ି ଚରାଇ ପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୁନ୍ଦର ଆଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି, ମୋ ସହିତ ଏହି ପାଥର ଚଉକି ଉପରେ ବସିଥିଲେ, ନୀତିଶୀଳା ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଅନେକ କଥାରେ ତୁମ ସହ ହସିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ ଥିଲା; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ସେ ଶାୟଦ ଏଠିକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏକା ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପଦ୍ମ ତୁଳିବାକୁ ସେ ଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଓ ଆଖି ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ମୋ ବିନା କେବେ ପୋଖରୀକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଫୁଲିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଅଛି, ସେ ଶାୟଦ ଯାଇଥିବେ; କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଏକା ଯିବାକୁ ଭୟ ପାଆନ୍ତି। ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ନିର୍ମାତା ଓ ସତ୍ୟ-ମିଥ୍ୟାର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଛି କି ନାହିଁ, ମୋତେ ସତ୍ୟ କଥା କହ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଛି ତୁମେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ହେ ପବନଦେବ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହ, ଯିଏ ଆମ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ—ସେ ମୃତ, ହରାଯିବା କିମ୍ବା ରାସ୍ତାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି କି? ଏଭଳି ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭରା ଦେହ ଓ ଅଚେତନ ହୃଦୟ ସହିତ ରାମ କହୁଥିବାବେଳେ, ନିଶ୍ଚଳ ଚିତ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଓ ଉଚିତ୍ କଥା କହିଲେ—"ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଦୃଢ଼ ଶପଥ ନିଅ। ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ସଂସାରରେ କେବେ ଅସଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।