ପୁନି ପୁନି ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ କନ୍ଧ ଭରି କନ୍ଦୁଥିଲେ—"ହା ମୋର ପ୍ରିୟା!"—ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସହଯାତ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର ହେଲେ; ସେ ହାତ ଯୋଡି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ମିଠା କଥା ରାମଙ୍କ କାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ପୁନି ପୁନି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ନେଇ କ୍ଲେଶ କରୁଥିଲେ—ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପଦ୍ମନୟନ। ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ, ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଭାବି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ; ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ ରଘୁନାଥ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା କଠିନ କଥା କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଢାକିଛ; ଫୁଲକୁ ଭଲପାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଫୁଲମାନେ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇଦେଉଛି। ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ଉରୁ ଚେନ୍ପା ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭଳି, କଦଳୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି, ତଥାପି ମୁଁ ଦେଖୁଛି—ତୁମେ ଏହି ଉରୁ ଲୁଚାଇପାରୁନାହଁ। ହେ ମୃଦୁମୁଖୀ, କର୍ଣ୍ଣିକାର କାନନରେ ତୁମେ ହସୁଛ; ଦୟାକରି ଏହି ଖେଳ ଛାଡ଼, ଏହା ମୋତେ କେବଳ ବେଦନା ଦେଉଛି। ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଖେଳ କରିବାକୁ ଭଲପାଅ। ଆସ, ହେ ବିସାଳନୟନୀ, ତୁମର କୁଟୀ ଖାଲି; ନିଶ୍ଚିତ, ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛି କିମ୍ବା ଚୋରିକରି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଦେଖ, ଏହି ହରିଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇଛନ୍ତି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମନେ ହେଉଛି ଏମାନେ ମୋତେ କୁହୁଛନ୍ତି, ଦେବୀକୁ ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି—ହା, ମୋର ମହିଳା, କେଉଁଠି ଗଲୁ? ହା, ସଦ୍ଗୁଣମୟୀ, ସୁନ୍ଦରୀ! "ହାଁ, ଆଜି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, ହେ ଦେବୀ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଲି, ଯାହାକି ମୁଁ ସହ ନିଏଇଥିଲି। କିପରି ମୁଁ ମୋର ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକେ କହିବେ ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର। ନିଶ୍ଚିତ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ମୋର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲା; ଏବଂ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ମିଥିଲାପତି ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିବା ମଧ୍ୟ ଅପମାନ। କିପରି ମୁଁ ଭିଦେହରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ ଖବର ପଚାରିବେ ଏବଂ ମୋତେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖିବେ? ତାଙ୍କ କନ୍ୟାର ବିୟୋଗରେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋହରେ ପଡ଼ିଯିବେ; କିମ୍ବା ମୁଁ ବରଞ୍ଚ ଭରତଙ୍କ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବିନାହିଁ। ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ଲାଗୁଛି; ତେଣୁ, ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଶୁଭ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ଭରତଙ୍କୁ ଗଢ଼ି ଧରି ଏହି କଥା କହିଦିଅ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କର; ଏବଂ ମୋର ମା କୈକେୟୀ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଦେଶରେ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହ ବନ୍ଦନା କରିବା ଓ ସେଉଁଠି ସତତ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର; ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସୀତା ଏବଂ ମୋର ବିନାଶ ବିଷୟରେ ମୋର ମାତାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଣାଇଦିଅ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ରଘୁନାଥ, ସୁନ୍ଦର କେଶଧାରିଣୀ ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ମୁହଁ ନେଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଇ ରହିଗଲେ। ଏଉଁପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରେଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେହି ରାଜପୁତ୍ର, ପ୍ରିୟା ବିହୀନ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ତଳିଆ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଭାଇଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖି କରିଦେଲେ; ଏବଂ ପୁନି ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ରାମ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଅନୁକୂଳ କଥା କହିଲେ—ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କନ୍ଦୁଥିଲେ: "ମୋତେ ଲାଗେ ନାହିଁ ଯେ ପୃଥିବୀରେ ମୋ ଭଳି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅପରାଧୀ ଅଛି; କାରଣ ଦୁଃଖ ପରେ ଦୁଃଖ, ପରସ୍ପରକ୍ରମେ, ମୋର ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚିତ, ଗତଜନ୍ମରେ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ପାପ କରିଥିଲି; ଏବେ ତାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏକ ପରେ ଏକ ବିପଦରେ ଡୁବିଯାଉଛି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ପରିବାରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ମାତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା—ଏସବୁ ଭାବିଲେ ମୋତେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଆସୁଛି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମୋ ଦେହରେ ଅରଣ୍ୟର ଦୁଃଖ ସହିଲା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦରେ ଏହା ପୁନି ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଶୁଖିଲା କଠରେ ଅଗ୍ନି ପଡ଼ିବା ଭଳି ଜ୍ୱଳିଉଠିଛି।" "ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ଏକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଉପରେ ଉଠାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧୁର କଣ୍ଠ ଭୟରେ ବିକୃତ ହୋଇ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟରେ ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦୁଇ ଅନ୍ନ, ଯାହା ସର୍ବଦା ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନରେ ଚିତ୍ରିତ ଥାଏ, ଏବେ ତାହାର ଗୋଲାକାର ଆକୃତିରେ ରକ୍ତ ଏବଂ କାଦିରେ ଲପଟାଇଯାଇଛି—ନିଶ୍ଚିତ ମୋ ପ୍ରିୟା ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଘନ କୁନ୍ଦଳିତ କେଶର ସହ ମୁହଁ, ଏବେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ଧକାରିତ—ଏହା ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପ୍ରଭା। ମୋର ଧର୍ମପରାୟଣ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗଳା, ଯାହା ସେ ସର୍ବଦା ଅନୁକୂଳ ହାରରେ ଶୋଭିତ, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚିରି ରକ୍ତ ଖାଉଛନ୍ତି।