ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ କମ୍ପି ଉଠିଲା, ଚେତନା ହରାଇ ଯାଇଥିବା ରାମ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ବସି ପଡ଼ିଲେ। ପୁନଃପୁନ ରାମ, କମଳନୟନ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁଗଳିତ କଣ୍ଠରେ, "ହା, ପ୍ରିୟେ!" ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସହଚର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାର ଦୁଃଖରେ, ପୁନଃପୁନ "ସୀତା! ସୀତା!" ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବାଉନଷ୍ଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଆବୃତ ହୋଇ, ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସେ ଏମିତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ପ୍ରେମର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତିବେଦନାଦାୟକ କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। "ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଢାକିଛ; ଫୁଲ ପ୍ରତି ତୁମର ଆସକ୍ତି ଆମ ପ୍ରେମକୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ହେ ଦେବୀ, କଦଳୀ ଗଛର ଶାଖା ତଳେ ଲୁଚିଥିବା କ୍ଷୀଣ ଜଘନ୍ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଏହିପରି ଲୁଚିପାରିବ ନାହିଁ। ହେ ସୁମୃଦୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଉଦ୍ୟାନରେ ହସି ଖେଳୁଛ, ମୋ ପ୍ରେମ ଆଘାତ ଦେଉଛ। ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଛି, ପ୍ରିୟେ, ଚଞ୍ଚଳ ହାସି ତୁମର ଆଦତ। ଆସ, ଭୃକୁଟି ଚାପା ନୟନବତୀ, ତୁମର କୁଟୀ ଖାଲି; ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ଉଠାଇ ନେଇଛନ୍ତି।" "ସେ ମୋ ପାଖକୁ ନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠାରେ ମୃଗମାନେ ମଧୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ଏହି ମୃଗମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି, ଦେବୀକୁ ରାତିରେ ଚରଣ କରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ଭକ୍ଷିଛନ୍ତି। ହା, ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ? ହା, ସୁନ୍ଦରୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା!" "ହେ ଦେବୀ, ଆଜି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲି, ଯେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। କେମିତି ମୁଁ ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକମାନେ କହିବେ ଯେ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ଦୟାହୀନ। ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ମୋ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲା; ଏବଂ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ନିର୍ବାସନରୁ ମିଥିଲାଧିଶ ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" "ମୁଁ କିପରି ଜନକଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ ଓ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖିବେ? ଝିଅ ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯିବେ; କିମ୍ବା, ମୁଁ ଭୂମିପତି ଭରତଙ୍କ ଶହରକୁ ଯିବି ନାହିଁ।" "ସୀତା ବିନା ସ୍ଵର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି; ଏହିଠାରେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ କେବେ ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋ ତରଫରୁ ଏହି କଥା କହ।" "ରାମ ତୁମକୁ ଭୂମିର ଶାସନ ଦେଉଛନ୍ତି; ମୋ ମା କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର।" "ସୀତା ଓ ମୋର ବିନାଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଖବର ମୋ ମାକୁ ଦେବାକୁ ତୁମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଅବଗତ କରିବା।" ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ରାଘବ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ମୁହଁ ନେଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ଅନୁସରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରଷ୍ଠି ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଇ ରାମ, ପ୍ରିୟା ବିନା ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାମ ପୁନଃ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ, ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ଏପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବେ; କାରଣ ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଭାଙ୍ଗୁଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ଗତଜନ୍ମରେ ମୁଁ ପୁନଃପୁନ ଅପରାଧ କରିଥିଲି; ତାହାର ଫଳରୂପେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି।" "ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ପରିଜନ ବିୟୋଗ, ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ମା ସହ ବିଚ୍ଛେଦ—ଏସବୁ ଭାବିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ଅରଣ୍ୟରେ ସହିବା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ, ସୀତା ବିୟୋଗରେ ଏହା ପୁନଃ ଅଗ୍ନିର ନିମିଷେ ଶୁଷ୍କ କାଠରେ ଲାଗିଥିବା ପରି ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଯାଇଛି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଉଠାଇନେଇଯିବା ସମୟରେ, ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମଧୁର କଣ୍ଠ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲା। ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦୁଇ ଚେଷ୍ଟ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲା, ସେମାନେ ଏବେ ରକ୍ତ ଓ କାଦିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବେ—ମୋ ପ୍ରିୟା ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।" "ସେ ମୃଦୁ କଥାବତୀ ମୁଖ, ଘନ କୁନ୍ଚିତ କେଶର ମେଘ, ଏବେ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପ୍ରଭାସ୍ପଦ। ସେ ନିତ୍ୟ ହାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଗଳା, ଏବେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ଦାନବମାନେ ରକ୍ତପାନ କରି, ଚିରିଦେଇଥିବେ।" "ମୋ ବିନା, ଏହି ନିରବନ୍ଧୁ ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ଦାନବମାନେ ଧରି ଉଠାଇନେଇଯିବା ସମୟରେ, ଏକ ଅନାଥ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦୀର୍ଘ ନୟନ ଖୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।" "ଏଠାରେ, ମୋ ସହ ବସି, ପୃଷ୍ଠ ଶିଳା ଉପରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଚରିତ୍ର, ମିଷ୍ଟି ହସ୍ୟ ଓ ହସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ତୁମସହ ଅନେକ କଥା କହୁଥିଲେ। ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ, ସେ କି ଏଠାକୁ ଗଲେ? କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏକା ଯାଉନଥିଲେ।" "କମଳମୁଖୀ, କମଳପତ୍ରନୟନୀ, ସେ କଦାଚିତ କମଳ ତୁଳିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୋ ବିନା କଦାପି ତାଳାବକୁ ଯାଉନଥିଲେ।