ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ରାମ ଅତି ଅଧିକ ବେଦନାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଲେ । ସମଗ୍ର ଦେହ କମ୍ପିଉଠିଲା, ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲା । ସେ ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାରେ ଭରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଭୂମି ଉପରେ ବସି ପଡ଼ିଲେ । ରାମ, ତାଙ୍କର କମଳ ନୟନରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ପୁନଃ ପୁନଃ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ "ହା, ପ୍ରିୟେ!" ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଲେ । ସେ ହାତ ଜୋଡି ଆସି, ନିଜ ଭାଇଁକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସାଂତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ । ସେ ମନେ ମନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଡାକୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସୀତା ଉପରେ ଅଟକି ରହିଗଲା । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ରାମ ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯେଉଁଠି ସୀତା ଥିଲେ ବୋଲି ଦେଖୁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସୀତା ନାହାନ୍ତି । ତାଙ୍କର ମନ ଭଲପାଇବାର ବେଦନାରେ ଜଳିଉଠିଲା । ରାମ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହ ଢାକିଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଫୁଲମାନେ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି । ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ଉରୁ ହଳଦି କଦଳୀ ଗଛର ଶାଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି କଦଳୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଲୁଚିପାରିନାହ । ହେ ସୁମୃଦୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ମୂଳରେ ହସି ଖେଳୁଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୟା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ କରୁଛି । ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସି ଖେଳ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମ ଚରିତ୍ରକୁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଖେଳ କରି ମୋତେ ତାନ୍ତି ।" "ଆସ, ହେ ବିଶାଳ ନୟନବତୀ, ତୁମ ଗୃହ ଖାଲି ହୋଇଯାଇଛି । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଉଠାଇନେଇଛନ୍ତି । ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନରେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ମନେହେଁ ଏମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଦେବୀକୁ ରାତିର ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି । ହା, ପୁଣ୍ୟଶୀଳେ, କେଉଁଠି ଗଲେ ତୁମେ? ହା, ସୁନ୍ଦରୀ!" "ହା, ଆଜି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, ଯେହেতୁ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଯାଉଛି, ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ସୀତା ସହ ଯାଇଥିଲି । ମୁଁ କିପରି ଖାଲି ଗୃହେ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକମାନେ କହିବେ ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ଦୟାହୀନ । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରାଯିବା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଦୁର୍ବଳତା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା; ଏବଂ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରି ମିଥିଳାପତି ଜନକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି ।" "ମୁଁ କିପରି ଜନକଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇବି, ଯେଉଁଠି ସେ ମୋପାଖରେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ ଏବଂ ମୋତେ ସୀତା ବିନା ଦେଖିବେ? ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ହରାଇ ଯିବାରେ ସେ ଆଶା ବିମୁଢ଼ ହେଇଯିବେ; କିମ୍ବା ମୁଁ ଭରତଙ୍କ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବିନାହିଁ ।" "ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଖାଲି ଲାଗୁଛି; ଏହିଥିରେ ତୁମେ ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ । କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୀତା ବିନା କେବେ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋର କଥା ଦେଖାଇ ଦିଅ ।" "ରାମ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୋର ମାତା କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖାଶୁଣା କରିବେ । ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଦେଶରେ ଆଦରପୂର୍ବକ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇବା ଦରକାର; ସେଉଁଠି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ ।" "ସୀତା ଓ ମୋର ବିନାଶ ବିଷୟରେ ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଣାଇବା ଦରକାର ।" ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତା ବିନା ଯିବା ପରେ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଅନୁତାପରେ ଭରିଯାଇଥିଲା । ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲା । ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିବେ, ଯିଏ ଏପରି ଅପରାଧ କରିଛି, ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଅନେକ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି, ତାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି । ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁ ବିୟୋଗ, ପିତୃ ବିୟୋଗ ଓ ମାତୃ ବିୟୋଗ—ଏହି ସବୁ ଭାବିଲେ ମୋ ମନ ତରଙ୍ଗିତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଏ ।" "ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ସହିଥିଲି, ତେବେ ସୀତା ବିୟୋଗ ଏବେ ପୁଣି ଆଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ ପରି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସେ ସୁମଧୁର କଣ୍ଠୀ, ଭୟଭିତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଉଠାଇନେଇଯିବା ସମୟରେ, ଭୟରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ବିକୃତ ହୋଇ, ପୁଣିପୁଣି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ।" "ମୋ ଅତି ପ୍ରିୟ ସୀତାଙ୍କ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ଅଂଶ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ଚନ୍ଦନ ଲେପି ରହୁଥିଲା, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରକ୍ତ ଓ କାଦିରେ ଲେପିତ ହୋଇଯାଇଛି । ତାଙ୍କର କୁନ୍ତଳ ଚୁଲ ଓ ମୃଦୁ ମୁଖ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷା ଥିଲା, ଏବେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ରାହୁ ଆବୃତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅପ୍ରଭାଶାଳୀ ହୋଇଯାଇଛି ।" "ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗ୍ରୀବା, ଯେଉଁଠି ସର୍ବଦା ହାର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ରକ୍ଷସମାନେ ଚିରିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବଦା ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।" "ମୋ ପ୍ରିୟା, ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉଠାଇନେଇ ଦେଇଛନ୍ତି; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅତି ଦୁଃଖରେ କୁହୁକୁହୁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ ।" "ଏଠି, ମୋ ସହିତ ଶିଳା ଉପରେ ବସି, ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସୀତା ମଧୁର ହାସ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମ ସହ ଅନେକ କଥା କହୁଥିଲେ । ଏହି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ଯାହା ସର୍ବଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯାଇଥିବେ କି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏକା ଯାଏନାହିଁ ।" ଏହିପରି ଅସୀମ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଥିବା ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ନିରାଶା ଓ ଅନୁତାପରେ ଅନ୍ତଃକରଣର ଅତି ଗଭୀର କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ।