ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ ସୁନି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ରାମ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଦୁହେଁ ଏକାଠି ଶୋଧନା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଏବଂ ହ୍ରଦ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଢାଲ, ପାଥର, ଏବଂ ଶିଖର ଉପରେ ଚାଲି ଚାଲି ସନ୍ଧାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସମଗ୍ର ପାହାଡ଼ ଖୋଜି ହେବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନି।” ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଳୀ, ଜନକନନ୍ଦନୀଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇବେ, ଯେପରି ମହାବାହୁ ବିଷ୍ଣୁ ବଲିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶୂରବୀର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ରାଘବ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଶୋଭିତ, କମଳ ପୁଷ୍ପ ଫୁଟିଛି, ପାହାଡ଼ ଛାୟାମୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ଅନେକ ଗୁହା ଓ ଝରଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଡ଼ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି।” ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣରେ ବିନ୍ଦ୍ରିତ ଦୁଃଖରେ ରାମ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସମଗ୍ର ଦେହ କମ୍ପିତ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିବେକହୀନ, ସେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ଭାବେ ବସିଗଲେ। ପୁନଃପୁନି ରାମ, ପଦ୍ମନେତ୍ର ରାମ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ କନ୍ଦି କହୁଥିଲେ, “ହା, ମୋ ପ୍ରିୟା!”—ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ। ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାଙ୍ଗର ନିକଟକୁ ଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଅନୁସ୍ରବଣ କରିବାକୁ ରାମ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ବୋଲି ପୁନଃପୁନି ବିଳାପ କରି ଡାକୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅର୍ଣ୍ଣତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଉନ୍ତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ନାପାଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ତାଙ୍କ ବଳଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ପଦ୍ମନେତ୍ର ଯଥା। ସୀତାକୁ ଦେଖିବା ପରି ଅନୁଭବ କରି, ତଥାପି ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଦୁଃଖରେ ରାଘବ ଦୁର୍ବୋଧ ବିଳାପ କଥା କହିଲେ। “ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଟହଣୀର ଡାଲି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଢାକିଛ, ଫୁଲକୁ ବେଶି ପସନ୍ଦ କରୁଛ—କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋର ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଏ। ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ଉରୁ କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡା ପରି, କଦଳୀ ପତ୍ରରେ ଢାକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁଛି—ତୁମେ ଏହାକୁ ଲୁଚାଇପାରୁନାହଁ। ହେ ସୁମୃଦୁ, ତୁମେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଉଦ୍ୟାନରେ ହସି ଖେଳୁଛ, ଦେବୀ; ଏହି ମଜାକ ଏବେ ଦୟା କର, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ବିଶେଷ କରି ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସି ଅନୁଚିତ; ମୁଁ ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ମଜାକରେ ମନ ରଖ। ଆସ, ହେ ବିସାଳନୟନୀ, ତୁମର କୁଟି ଖାଲି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛି କିମ୍ବା ଉଠାଇନେଇଛି। ସେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଛି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏହି ମୃଗମାନେ ଦେଖ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ସେମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଦେବୀକୁ ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି—ହା, ମୋ ମହିଳା, କେଉଁଠି ଗଲ, ହା, ଧର୍ମଶୀଳା ସୁନ୍ଦରୀ! ହା, ଆଜି କୈକେୟୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ହେ ଦେବୀ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଅଛି, ଯେଉଁଠାରୁ ସେଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଇଥିଲି। କିପରି ମୁଁ ମୋ ଶୂନ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକେ କହିବେ ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ଭୟ ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଛି, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ମିଥିଲାଧିପତି ଜନକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିବା। କିପରି ମୁଁ ବିଦେହରାଜ ଜନକଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇପାରିବି, ସେ ଯେତେବେଳେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପୃଷ୍ଟି କରିବେ ଏବଂ ମୋତେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖିବେ? ତାଙ୍କ ଝିଅ ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଇବେ, କିମ୍ବା ମୁଁ ଭାରତ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବି ନାହିଁ। ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ମୋତେ ଏଠି ଛାଡ଼ି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବେ ବି ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ଭାରତଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋ ତରଫରୁ ଏହି କଥା କହିଦେଅ। “ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କର; ମୋର ମା କୈକେୟୀ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଅ; ତୁମେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଥିବା ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷା କର। ସୀତା ଏବଂ ମୋ ବିନାଶ ଘଟିଛି ବୋଲି ମୋର ମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମେ ବିବେଚନା କରି ଖବର ଦେଅ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ରାଘବ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଧାରିଣୀ ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ମୁହଁ ଅବନତ କରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏଠାରେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେଇ ରାଜପୁତ୍ର, ପ୍ରିୟା ବିହୀନ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ତଳମାଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାମ ପୁନଃ ଗଭୀର ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ। ରାମ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ବିଷାଦରେ ଡୁବି, ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଅବସ୍ଥାନୁସାରେ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। “ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଏପରି ଅପରାଧ କରିଥିବେ; କାରଣ ଦୁଃଖ ପରେ ଦୁଃଖ, ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମୋର ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ପୁନଃପୁନି ପାପ କରିଥିଲି; ଏବଂ ଏହିଠାରେ ତାହାର ପରିଣାମରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖରେ ଢୁକିଯାଇଛି।