ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ଭାବୁକ ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ! ଆମେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଖୋଜିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଥାଇପାରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ମତେ ସମ୍ମତି ଦେଉଛ, ତେବେ ଦୁଃଖରେ ତୁମ ମନକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାକୁ ଦିଅନାହଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ବନ ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇ ଭାଇ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ, ନଦୀ, ଝିଲିମିଳି ଝିଲିକା ଏବଂ ହ୍ରଦ ସମସ୍ତେ ଚର୍ଚ୍ଛା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପାହାଡର ସମସ୍ତ ଢାଳ, ପାଥର, ଶିଖର ଖୋଜିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପାହାଡ ଖୋଜିବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ! ଏହି ପାହାଡରେ ମୁଁ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।” ତେବେ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଦେବପ୍ରଭା ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ! ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଏ ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃ ପାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇବେ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶୂରବୀର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇଥିବା ରାଘବ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଅଳଙ୍କୃତ, ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଫୁଲିଛି, ପାହାଡ ଛାୟାମୟ ଏବଂ ଅନେକ ଗୁହା-ନଦୀ ରହିଛି, ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ରାମ ସୀତାଙ୍କ ହରଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାଭିଭୂତ ହୋଇ କ୍ଷଣକ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେ ଦେହରେ କମ୍ପନ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅବିବେକୀ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଗଲେ। ପୁନିପୁନି ରାମ, କମଳନୟନୀ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ କନ୍ନା କରି, “ହା ମୋ ପ୍ରିୟା!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆସି ହାତ ଜୋଡି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରେ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁଦିଆ, ରାମ ପୁନିପୁନି ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅର୍ଣ୍ଣସଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ଶୋକରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ କମଳନୟନ। ସେଉଁଠି ସୀତାକୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖୁନାହଁ, ପ୍ରେମରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କଠିନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। “ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଢାକିଛ, ଫୁଲରେ ଆସକ୍ତ ହେବାରୁ ମୋ ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଉଛ। ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ଜଘନ୍ ଲତା ଗଛର ଡଣ୍ଡାର ନିମ୍ନପ୍ରଭା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖୁଛି—ତୁମେ ଲୁଚିପାରୁନାହଁ। ହେ ସୁମୃଦୁ, ତୁମେ କର୍ଣ୍ଣିକାର କୁଞ୍ଜରେ ଖେଳୁଛ, ହସୁଛ—ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଆଖ୍ୟା ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ଏବେ ଏହି ଖେଳ ଚାଲିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହାସି ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେ, ତୁମେ ଖେଳାଳି ରହିଛ। ଆସ, ହେ ବିଶାଳନୟନୀ, ତୁମର କୁଟୀ ଖାଲି ଅଛି; ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ହରି ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସୁନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଛି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏହି ମୃଗମାନେ ଦେଖ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହିମାନେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଦେବୀକୁ ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି। ହା, ମୋ ପୁଣ୍ୟଶୀଳା, ମୋ ଶୋଭାମୟୀ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ? ହେ ଦେବୀ, ଆଜି କୈକେୟୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଛି, ଯେଉଁଠାରୁ ସେଉଁଠାରେ ଯାଇଥିଲି। କିପରି ମୁଁ ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକେ କହିବେ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ। ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତାଙ୍କ ହରଣରେ ମୋ ଭୟପରାୟଣତା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏବଂ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ମିଥିଲାନାଥ ଜନକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିବାରେ ମୋ ଅସମର୍ଥତା ଦେଖାଯିବ। କିପରି ମୁଁ ଭିଦେହରାଜ ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ସେ ଯଦି ସୀତାଙ୍କ ଖବର ପଚାରିବେ ଏବଂ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖିବେ? ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ହରାଇ ଯିବାରେ ସେ ଅବସ୍ୟ ମୋହରେ ପଡ଼ିବେ; କିମ୍ବା, ମୁଁ ଭାରତଙ୍କ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବିନାହିଁ। ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଖାଲି ଲାଗୁଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶୁଭ ନଗରକୁ ଯାଅ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବେ ବି ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ଭାରତଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋ ତରଫରୁ ଏହି କଥା କହିଦେଅ। ରାମ ଆଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କର; ମୋ ମା କୈକେୟୀ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସେବା କର। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ତୁମେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଚାଲି ତାଙ୍କୁ ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା କର। ହେ ଶତ୍ରୁସୁଦନ, ସୀତା ଏବଂ ମୋର ବିନାଶ ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ ମା ଉପରେ ଜଣାଇଦେଅ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାଘବ ବିଳାପ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସୀତା ବିନା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ମୁହଁରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ଏଠାରୁ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଷଠି ସର୍ଗ। ସେଇ ରାଜପୁତ୍ର, ପ୍ରିୟା ବିନା, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖମୟ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଭାଇଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ କରି, ପୁନି ଗଭୀର ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଲେ। ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଥିବା ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖମୟ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ ଏବଂ କନ୍ନା କରି। “ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ, ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମଣିଷ ଥିବେ, ଯିଏ ଏପରି ପାପ କରିଥିବ; କାରଣ ଦୁଃଖ ପରେ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ପୁନିପୁନି ପାପ କରିଥିଲି; ଏବଂ ଏହାର ଫଳରେ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏକ ପରେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛି।