ସୀତା ନ ମିଳିଲାବେଳେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା ରାମ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତସ୍ତଳର ଭାବନା କଥା କହୁଥିଲେ—"ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କିଏ ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ, କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ, ଅଧମ ଚରିତ୍ରରେ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହି କିଛି କରେ, ତେବେ ମୋର ପିତା ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି କଥା କହିବେ—'ହେ ମୋ ସନ୍ତାନ, ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ ହେଇ, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ବସିଛ, ଲଜ୍ଜା ହେଉ!'" ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଆଗକୁ କହିଲେ—"ମୋତେ ଏଠାରେ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଛାଡି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ମୋତେ ଛାଡିଯିଅନି, ଯେପରି ନାମର ମାନ୍ୟତା ଅନ୍ୟାୟ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡି ଯାଏ। ତୁମେ ନ ଥିଲେ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।" ଏଭଳି ଭାବରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ କ୍ଲେଶିତ ହେଉଥିଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗଭୀର ଭାବରେ କହିଲେ—"ହେ ମହାମନା, ଆପଣ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ପବିତ୍ର ପର୍ବତରେ ବହୁତ ଗୁହା ଅଛି।" "ମୈଥିଳୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେ ହେତୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ। କିମ୍ବା ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଥିବା ନଦୀ ତୀରକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାପାଇଁ କୌଣସି ଜଗାରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି। ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଆମକୁ ଖୋଜୁଥିବେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଦେଖିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଠି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଥାଇପାରିବେ। ଯଦି ଆପଣ ସମ୍ମତି ଦେଇଛନ୍ତି, ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ସାଂଗତିକ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାମ ଆତ୍ମସ୍ଥିର ହୋଇ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ସହିତ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇଭାଇ ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟରେ ସୀତାକୁ ଖୋଜି ଚାଲିଲେ। ସେମାନେ ସେଇ ପର୍ବତର ସମସ୍ତ ଢାଳ, ପାଥର ଓ ଶିଖର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଖୋଜି ହେବା ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପର୍ବତରେ ମୁଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖୁନଥିଲି।" ତେବେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ଭାଇ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଳୀ ସୀତାକୁ ପୁନି ମିଳିବେ, ଯେପରି ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନି ଅଦିଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ସାହଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନେ ମନେ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ହ୍ରଦ ଓ ଛାୟାଘେରା ପର୍ବତ, ଗୁହା ଓ ଝରଣା ସହିତ ଶୋଭିତ ହେଉଛି, ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖୁନଥିଲି।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ହରଣ ଦ୍ୱାରା ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ତଃକରଣ ହାରିଗଲେ। ସମଗ୍ର ଶରୀର କ୍ପମ୍ପିତ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡି ଦୁଃଖରେ ବସି ପଡିଲେ। ପୁଣିପୁଣି ରାମ, କମଳନୟନୀ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡି ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ 'ହା ମୋ ପ୍ରିୟା!' ବୋଲି କରୁଣ ରୋଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସାଥୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡି ରାମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଅଗ୍ରହଣ କରି, ପୁଣିପୁଣି ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକି ରୋଦନ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବାଇଷଠି ଦଶକ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଧର୍ମାତ୍ମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କମଳନୟନ ରାମ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କ୍ଲେଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ସୀତାକୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ପ୍ରେମରେ ପୀଡିତ ରଘୁନନ୍ଦନ ଦୁଃଖରେ କଠିନ କଥା କହିଲେ—"ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଳି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଢାକିଛ, ଫୁଲ ସେମାନେ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି।" "ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ଉରୁକୁ କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କଦଳୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଲୁଚିପାରୁନଥିଲେ। ହେ ସୁମୃଦୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଉଦ୍ୟାନରେ ତୁମେ ହସୁଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ମଜାକ ଦୟାକରି ବନ୍ଦ କର, ଏହା ମୋର ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଏ। ବିଶେଷକରି ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେ, ତୁମେ ଖେଳ ଓ ମଜାକରେ ପ୍ରେମ କର।" "ଆସ, ହେ ବିସାଳନୟନୀ, ତୁମର କୁଟି ଖାଲି ଅଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ହରି ନେଇଛନ୍ତି। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାକୁଛନ୍ତି। ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ ଏହି ମୃଗମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଦେବୀ ସୀତାକୁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି। ହା, ମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସୁନ୍ଦରୀ, କେଉଁଠି ଗଲେ?" "ହା, ଆଜି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସୀତା ବିନା ଫେରିଛି। କିପରି ମୁଁ ମୋର ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକମାନେ କହିବେ ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ନିର୍ଦୟ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସୀତାଙ୍କ ହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଛି; ଏବଂ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟବାସରୁ ମିଥିଲାପତି ଜନକଙ୍କଠାରେ ଫେରିଯିବା ଦୁଃଖଦାୟକ।" "ଜନକ, ବିଦେହ ରାଜା, ସୀତାର ଖବର ନେବା ସମୟରେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇବି? ତାଙ୍କ ଝିଅ ହରାଇଯିବାରେ ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯିବେ; କିମ୍ବା ମୁଁ ଭାରତ ଶାସିତ ନଗରକୁ ଯିବିନାହିଁ।" "ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ଲାଗୁଛି। ତେଣୁ, ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡି, ତୁମେ ଶୁଭ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।