ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଅନ୍ତର୍ୟାମା ହେଉଛନ୍ତି—"ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପରଲୋକରେ ମୋର ପିତା, ସେ ମହାରାଜ, ମୋତେ ଦେଖିବେ; ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମକୁ କେମିତି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛି?" ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କେହି ଏଠାରେ ଆସିଯାଏ, କିମ୍ବା କୌଣସି କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅଧମ ଆଚରଣ କରେ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କୁହେ—ତେବେ ପରଲୋକରେ ମୋର ପିତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ବିଷୟରେ କହିବେ, 'ଲଜ୍ଜା ହେଉ ତୋତେ', ଯେତେବେଳେ ସେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ, ନିରାଶାରେ, ଅଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଦେଖିବେ। "ମୋତେ ଏଠି ଛାଡି, ଦୁଃଖରେ ରଖି, କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ହେ ସୁକୁମାରୀ, ସ୍ତ୍ରୀମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ୟ? ମୋତେ ଛାଡିଯିଅନାହିଁ, ମନୋହର କଟିବଳୟବତୀ, ଯେପରି ନାମ ବିନାୟୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଛାଡିଯାଏ।" "ତୁମେ ନାଥିଲେ, ମୁଁ ମୋର ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗିଦେବି," ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ସୀତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଆକୁଳ ହୋଇ ରାମ ଅନୁବାଦ କରୁଥିଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ରାଘବ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେପରି ଏକ ମହାଗଜ ଗଭୀର କ୍ୟାଦରେ ଡୁବିଯାଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର କଳ୍ୟାଣ ଚାହିଁ, ଗଭୀର ଭାବରେ କହିଲେ—"ହେ ମହାମନା, ଦୁଃଖକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବେନାହିଁ; ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏକାସাথে ପ୍ରୟାସ କରିବା। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅନେକ ଗୁହାରେ ଶୋଭିତ।" "ମୈଥିଲୀ, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନରେ ଚରଣ କରିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେ ବନ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ପିତ ପଦ୍ମବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ। କିମ୍ବା ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନଦୀରେ ଗଲେ ଥିବେ, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟଦେବା ପାଇଁ କୌଣସି ଜଗାରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି।" "ବୈଦେହୀ ଆମକୁ ଖୋଜୁଛି ହେବେ, ଏହିପରି ଅନୁମାନ କରି, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା। ଏହି ସମସ୍ତ ବନ ତଳାଶ କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଥିବେ। ଯଦି ଆପଣ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ଆସିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ମୌତ୍ରୀଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରାମ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇଁଜଣେ ସୀତାଙ୍କୁ ବନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଆଦି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ତଳାଶ କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଧାର, ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ଶିଳା ତଳାଶ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ତଳାଶ କରି, ରାମ କହିଲେ—"ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ଶୁଭା ସୀତାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାଇଁଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ବିଚରଣ କରୁଥିବାବେଳେ କହିଲେ—"ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଲୀକୁ ପୁନର୍ବାର ପାଇବେ, ଯେପରି ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶୂରବୀର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ସ୍ବର ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିଲେ—"ସମସ୍ତ ବନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଖିଳିଛି, ପାହାଡ଼ ଛାୟାବୃତ, ଅନେକ ଗୁହା ଓ ଝରଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣାଧିକା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦହିତ ହୋଇ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ହରଣ ଦ୍ୱାରା ମନରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେହ କମ୍ପିତ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକି, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସିଗଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ପୁନଃ ପୁନଃ ରାମ, କମଳନୟନ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, 'ହା ମୋ ପ୍ରିୟା!' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ବର ଅଶ୍ରୁରେ ଅବରୁଦ୍ଧ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି ଆସିଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ମୃଦୁ ବାକ୍ୟ ଅନୁସ୍ତୁତ କରି ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ପୁନଃ ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ଡାକି କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବାଇସିଠ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କମଳନୟନ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ପ୍ରେମ ରୋଗରେ ଦହିତ ହୋଇ, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—"ହେ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଅଶୋକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଢାକିଛ, ତୁମେ ପୁଷ୍ପପ୍ରିୟା, କିନ୍ତୁ ଏହି ପୁଷ୍ପମାଳାମାନେ ମୋର ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି। "ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ଜଘନ୍ଘଟି କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭଳି, କଦଳୀ ପତ୍ର ତଳେ ଲୁଚିଛ, ତଥାପି ମୁଁ ଦେଖୁଛି; ତୁମେ ଲୁଚିପାରୁନାହିଁ। "ହେ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଉଦ୍ୟାନରେ ହସୁଛ, ଖେଳୁଛ; ଏହି ରସିକତା ମୋତେ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। "ବିଶେଷକରି ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେ—ତୁମେ ଖେଳମିଶ୍ରିତ ଠଟ୍ଟା ପ୍ରିୟା। "ଆସ, ହେ ବିଶାଳନୟନି, ତୁମର କୁଟୀ ଖାଲି; ନିଶ୍ଚିତ, ସୀତାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛି କିମ୍ବା ହରି ନେଇଛନ୍ତି। "ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ମୃଗମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। "ମନେ ହେଉଛି ସେମାନେ କହୁଛନ୍ତି, ଦେବୀକୁ ରାତିରେ ଚରା ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି—ହା ମୋର ସାଧ୍ବୀ, ହା ମୋର ସୁନ୍ଦରୀ! କେଉଁଠି ଗଲେ?" "ହେ ଦେବୀ, ଆଜି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେବେ, କାରଣ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଯାଉଛି, ଯେଉଁଠିକି ତାଙ୍କ ସହ ଆସିଥିଲି। "ମୁଁ କିପରି ମୋର ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକେ କହିବେ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ, ନିଷ୍ଠୁର। "ସୀତାଙ୍କ ହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଭୟପରାୟଣତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା; ଏବଂ ମୁଁ ବନବାସରୁ ଫେରି ମିଥିଲାଧୀଶ ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି। "ମୁଁ କିପରି ଭିଦେହରାଜ ଜନକଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଖାଇବି, ଯେଉଁଠି ସେ ସୀତାଙ୍କ ଖବର ପଚାରିବେ ଓ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖିବେ?