ଏକ ବିଶାଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମୈଥିଲୀ ନିମନ୍ତେ ସବୁଠି ଖୋଜି ଚାଲିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶା ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରେମର ପ୍ରବଳ ଚେଷ୍ଟାରେ ଆଉ ଏକଥର ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏକ ତ୍ୟାଗ କୁଟିର ଦେଖିଲେ—ସେଠି ପତ୍ରର କୁଟିର ଖାଲି ଥିଲା, ଶୟନାସନ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠି ଭିତରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନ ପାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଖୋଜିଲେ, ତାଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ହାତ ଧରି ରାମ ଚିତ୍କାର କଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି? ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ? କିଏ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ଖାଇଦେଲା?" "ସୀତା, ତୁମେ ଦୟାକରି ଗଛ ଚେହେରେ ଲୁଚି ମୋତେ ମଜା କରୁଛ, ତେବେ ଆଜି ଏହି ମଜା ଯଥେଷ୍ଟ—ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଆଛି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।" "ଯେ ସେ ମୃଗଶାବକମାନେ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଖେଳିଥିଲା, ସେମାନେ ଏବେ ତୁମର ବିୟୋଗରେ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି, ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନି; ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣର ଏତେ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆବର୍ଜିତ କରିଛି। ନିଶ୍ଚୟ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ମୋ ପିତା, ବଡ଼ ରାଜା, ମୋତେ ଦେଖିବେ; ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ଚାର୍ଜ ନେଇଛ?" "ଯଦି କିଏ ଏଠି ଆସି ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ, କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ଵାର୍ଥରେ କିଛି କରେ, କିମ୍ବା ଅସଦାଚରଣ କରେ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହେ—ମୋ ପିତା ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ମୋତେ ଦେଖି 'ଲଜ୍ଜା' କହିବେ, ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଦେଖି।" "ମୋତେ ଏଠି ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା, ଶୋଭାମୟ କମର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ? ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିବନି, ଶୋଭାମୟ କଟି, ଯେପରି ନାମ ବଂଚନାହୀ ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।" "ତୁମେ ବିନା, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବି"—ଏପରି ରାମ ଦୁଃଖରେ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କ୍ଷୁଦ୍ରତା କଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ରାଘବ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନି, ଦୁଃଖରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସୁକୁଳି ହିତାଶୀ ଭାବରେ ଗଭୀର ଉଦ୍ବେଗରେ କହିଲେ, "ମହାନ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି, ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଦିଆ ଦେଉନି; ମୋ ସହ ମିଶି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ଗୁଫା ଅଛି।" "ମୈଥିଲୀ, ଯେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟରେ ଚାଲିବାକୁ ଭଲପାଉଛନ୍ତି, ସେ ଏକ ଫୁଲ ଅଳିକ କୁଞ୍ଜ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି। କିମ୍ବା ସେ ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଥିବା ନଦୀ ସମ୍ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ଆମେ ଭୟ ଭାବିବାକୁ ଚାହିଁ ଅରଣ୍ୟରେ କୋଣସି ଠାରେ ଲୁଚିଅଛନ୍ତି।" "ବୈଦେହୀ ଆପଣ ଓ ମୋତେ ଖୋଜୁଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ; ଏହି ଦ୍ରୁତ ଚେଷ୍ଟା କରି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଆପଣ ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଗ୍ରହିତ କରିବେନି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ମିତ୍ରତାପୂର୍ବକ ଉପଦେଶରେ, ରାମ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ସହ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର, ପଥର, ଶିଖର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାକୁ ପାଇଲେନି। ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଖୋଜି ହେବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ବୈଦେହୀ, ଶୁଭା ନାରୀ, ଦେଖିପାରିଲିନି।" ଏହି ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଵଳ ଭାଇକୁ କହିଲେ, "ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୈଥିଲୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ପୁନଃ ଅପେକ୍ଷା କରିବେ; ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃ ପାଇଥିଲେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶୂର ଉପଦେଶରେ, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲ ହ୍ରଦରେ ଶୋଭିତ ଅଛି, ପାହାଡ଼ ଛାୟା ଦେଇଛି, ଅନେକ ଗୁଫା ଓ ଝରଣା ଅଛି, ତଥାପି ବୈଦେହୀ, ମୋ ଜୀବନଠୁ ବେଶି ପ୍ରିୟା, ଦେଖିପାରିଲିନି।" ଏପରି ବିଳାପ କରି, ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଃଖରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସମସ୍ତ ଶରୀର କମ୍ପି, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବଞ୍ଚିତ, ସେ ବସିପଡ଼ିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ, ଗଭୀର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ନେଲେ। ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ନେଇ, "ହା! ମୋ ପ୍ରିୟା!" ବିଳାପ କଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଚାପିଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସହଚର, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ହାତ ଜୋଡି ଅନେକ ଭାବରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଅନାଦର କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ପୁନିପୁନି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାବ୍ୟାପୀ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶିତିଶ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ପଦ୍ମନୟନ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରି ବିଳାପ କଲେ। ଦେଖୁଥିଲେ ସୀତା, ତଥାପି ଦେଖିପାରିଲେନି, ପ୍ରେମର ଦୁଃଖରେ ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବୋଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। "ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଶାଖା ଦେଇ ଶରୀର ଢାକୁଛ, ଫୁଲରେ ଅଧିକ ପ୍ରେମ କର, କିନ୍ତୁ ଏହି ଫୁଲମାନେ ମୋ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି।" "ଦେବୀ, ତୁମର ଉରୁ ହଳୁ ଗଛର ତଣ୍ଡା ପରି, ହଳୁ ପତ୍ରରେ ଢାକି ରଖିଛ, ତଥାପି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଲୁଚିପାରୁନାହିଁ।" "ଶୋଭାମୟ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର କୁଞ୍ଜରେ ଖେଳୁଛ, ହସୁଛ, ଦେବୀ; ଏହି ମଜା ମୋତେ ବେଶି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯଥେଷ୍ଟ।" "ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏପରି ହସିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ସ୍ଵଭାବକୁ ଜାଣିଛି, ପ୍ରିୟା, ଖେଳିବାକୁ ଭଲପାଉଛ।" ଏପରି ଶୋକ ଓ ବିଳାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାରେ ଅନୁବୃତ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା ମିଶି ଅରଣ୍ୟରେ ଚାଲିବାରେ ଲାଗିଲେ।