ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆସକ୍ତ ହେଇ, କେବେ କେବେ ମନୋଭ୍ରାନ୍ତ ନିବେଶରେ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ଓ ଅଟବୀ ମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଦୃତ ଗତିରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସବୁଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଅସ୍ଥିର ଆଶା ନେଇ, ପୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକାଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ତପୋବନ ଶୂନ୍ୟ, ପତ୍ର ଦେଉଳ ଖାଲି ଓ ଆସନଗୁଡିକ ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ସେ ସବୁଠାରେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ବୈଦେହୀ ନାହାନ୍ତି, ତାହାର ମନ ଭୟଭୀତ ହେଇ, ସେ ତାଙ୍କର ଭଲ ପାଇବା ଦୁଇ ହାତକୁ ଧରି କୁହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି? କେଉଁ ଦିଗକୁ ଗଲେ? କିଏ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଲା?” “ସୀତା, ତୁମେ ଯଦି ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ମୋତେ ମଜା କରୁଛ, ଆଜି ଏହି ମଜାର ଶେଷ, ଦୟାକରି ଆସ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛି।” “ଯେଉଁ ମୃଗମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଖେଳୁଥିଲ, ସେମାନେ ଏବେ ତୁମ ବିନା ଏଠି ବସିଛନ୍ତି, ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ନାହାଁତି, ମୁଁ ଜୀବନ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଅପହରଣର ଦୁଃଖ ମୋତେ ମହା ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ କରୁଛି।” “ପରଲୋକରେ ମୋ ପିତା ମହାରାଜ ଦଶରଥ ମୋତେ ଦେଖିବେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କିପରି ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଛି?” “ଯଦି କେଉଁଠି ଏଠାକୁ ଆସିଥାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ଅନୂଚିତ ଆଚରଣ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କୁହିଥାଏ—” “ପରଲୋକରେ ମୋ ପିତା ନିଶ୍ଚୟ କୁହିବେ, ‘ଲଜ୍ଜା ହେଉ, ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ ହେବା, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେବା’।” “ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଶୁଭ୍ର ନିତମ୍ବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ? ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯାଉନା, ଯେପରି ନାମ ଅନ୍ୟାୟ ମନ୍ୟୁଅ ନିକଟରୁ ଚାଲିଯାଏ।” “ତୁମ ବିନା, ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି”— ଏଭଳି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତଳି, ରାଘବ ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଶୋଷିଯାଉଥିଲା। ରାମଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଉନ୍ମୁଖ ହୋଇ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କୁହିଲେ— “ମହାମନା, ନିରାଶ ହେଉନା, ମୋ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କର। ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ଗୁହା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।” “ମୈଥିଳୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଟବୀରେ ଚାଲିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ତିନି ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଫୁଲର ପୋଖରୀକୁ ଯାଇଥାଏ। କିମ୍ବା ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଥିବା ନଦୀକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଲୁଚିଥାଏ।” “ବୈଦେହୀ ମୁଁ ଓ ତୁମକୁ ଖୋଜୁଥିବା ହେବେ, ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟୁଅ, ଚେଷ୍ଟା କରି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିପଡ଼ିବା ଦରକାର।” “ମୁଁ ଓ ତୁମେ ଏହି ଅଟବୀରେ ଜନକନନ୍ଦନୀ ଥିବା ସ୍ଥାନ ସବୁ ଖୋଜିବା ଦରକାର। ତୁମେ ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିବା ଦିଅନା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶରେ, ରାମ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ସହିତ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଅଟବୀ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ପୋଖରୀ ସବୁ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳ, ପଥର, ଶିଖର ସବୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ଖୋଜି ହେବା ପରେ, ରାମ କୁହିଲେ— “ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ବୈଦେହୀ, ଶୁଭ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ।” ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାଇଙ୍କୁ କୁହିଲେ— “ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୈଥିଳୀ, ଜନକନନ୍ଦନୀଙ୍କୁ ପୁନି ପାଇବା; ଯେପରି ବଳବାନ୍ ବାହୁବଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧି ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାକୁ ଶୁଣି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜର ହୋଇ, ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟବୀ ଫୁଲର ପୋଖରୀ, ଛାୟା ଦେଇଥିବା ପାହାଡ଼, ଅନେକ ଗୁହା ଓ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ବୈଦେହୀ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଶୋକରେ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣର ଦୁଃଖରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀର କମ୍ପି, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ଧାର ହେଇ, ଦୀର୍ଘ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ ବସିପଡ଼ିଲେ। ପୁନିପୁନି ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଅନ୍ତର ଭରି ‘ହା, ପ୍ରିୟା!’ କୁହି ରୋଇଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ସାଥୀ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ହାତ ଜୋଡି ଆସି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉପଦେଶ ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥାକୁ ଅନ୍ଦେଖା କରି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଥିଲେ। ଏଵେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବାଉଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଶୋକରେ ଶୋଷି ମହାବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସ୍ନେହରେ ତଳି, ରାଘବ କେବେ ଦେଖିପାରିଥିବା ପରି, କେବେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ କୁହିଲେ— “ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଲି ଦେଇ ଶରୀର ଢାକୁଛ, ଫୁଲକୁ ଅଧିକ ଭଲପାଉଛ—କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଉଛି।” “ଦେବୀ, ତୁମ ଉରୁ କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି, କଦଳୀ ପତ୍ର ଦେଇ ଢାକୁଛ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଏହା ଲୁଚିପାରୁନାହିଁ।” “ମୃଦୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଉପବନରେ ଖେଳୁଛ, ହସୁଛ, ଦେବୀ; ଏହି ମଜା ମୋତେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଏହାର ଶେଷ ହେଉ।” ଏଭଳି ଶୋକରେ ଡୁବି, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତା ପାଇଁ ଅନ୍ତରର ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏକ ଶାନ୍ତ ଅଟବୀର ନିରବତାରେ ତଳିଯାଉଥିଲା।