ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ସୀତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କରି, ରାମ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯେଉଁଠି ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ମୁଁ ଦେଖିପାରିଛି। ଯଦି କିଛି ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ରୁହ।" ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଁଟି ଏକାସାଥିରେ ଚାଳିଥିଲା। ସେ ଭାବିଲେ, "ସେଇ ମୃଦୁହାସିନୀ ସୀତା କିଛି ଅନିଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିନାହାନ୍ତି ତ କି? ଏପରି କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ସ୍ନେହ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ରାମଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା—"ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ପ୍ରିୟା ସୀତା, ଯୁବତୀ ସ୍ନିଗ୍ଧା, ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମାଂସାଶୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଦେଇଛନ୍ତି।" ସେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଭାବିଲେ, "ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଅଧର, ସୁନ୍ଦର ନାସିକା, ରମ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରିଣୀ ସୀତାଙ୍କର ମୁହଁ, ଏବେ ଏକ ଅଜଣା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଛି, ତାହାର ଅଭା ମୋତେ କମ୍ପିତ କରୁଛି। ଚମ୍ପାକୁସୁମ ସମ ହଳଦିଆ ଗଳା, ମୃଦୁ ଓ ରତ୍ନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଆଶ୍ରୁଭରା ମୋ ସ୍ନେହମୟୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିତ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ମୃଦୁ ଶାଖା ପରି ନରମ ଦୁଇ ହାତ, ଅଙ୍ଗୁଳିରେ କମ୍ପନ, ଚୂଡ଼ା ଓ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେଇ ହାତମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଦେଉଳିଆଁ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ଶିକାର ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସବୁ ଭାବି, ରାମଙ୍କ ମନ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।" "ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା, ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏକ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ କାରବାନ ପରି ତାଙ୍କର ଜନମ ଓ ଜନ୍ମାନ୍ତର ନାଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧୁମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାକି ଭାବେ ତ୍ୟାଗିଦିଆଯାଇଛନ୍ତି," ବୋଲି ରାମ ବିଷାଦରେ କହିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏପରି ଭାବରେ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା ଯେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଡାକୁଥିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କଣ କେଉଁଠି ଦେଖିଲେ ମୋ ସୀତାକୁ? ହେ ପ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ ସୀତା? ଓ ସୀତା!" ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭାସିତ ହୋଇ, ରାମ ବନରୁ ବନକୁ ଦୌଡ଼ିବା, କେବେ ତ୍ବରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଚାଲିବା, କେବେ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଠେସ୍ ଖାଇଯିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଥିଲେ। କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗି, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ପ୍ରମତ୍ତ ଦେଖାଉଥିଲେ—ବନ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା, ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅନ୍ୟନ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ମହାବନ ଚାରିପଟେ ଖୋଜି, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ସହିତ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ ପୁନି ଉତ୍ତମ ଚେଷ୍ଟା କରି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ଶ୍ଲୋକର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି ଦେଖାଯାଏ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ର ଦୋଉଳି ଖାଲି, ଆସନ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଠି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ବୈଦେହୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ରାମ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ହାତ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେଉଁଠି ଗଲେ ବୈଦେହୀ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା? କିମ୍ବା କିଏ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କଲା?"—ଏପରି ଶୋକକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। "ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଚମତ୍କାର କରିବାକୁ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛ, ତେବେ ଏ ଖେଳ ଏଠିକି ସମାପ୍ତ କର, ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ।" "ଯେଉଁ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିଅଳି ମୃଗମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଖେଳୁଥିଲ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ଅଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ଅପହୃତିର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଦଳିଦେଉଛି।" "ପରଲୋକରେ ମୋ ପିତା, ମହାରାଜ ଦଶରଥ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦେଖିବେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ମେଳିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ କିପରି ମୋ ଦାୟିତ୍ୱ ନିଭାଉଛ?" "ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟ କିଛି ଚେଷ୍ଟା କରିଛି, କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ମନୋଭାବ ରଖିଛି, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଛି, ତେବେ ମୋ ପିତା ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ—'ଧିକ୍ ତୋତେ,' ବୋଲି।" "ଏ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ, ହେ କମ୍ପଳତା କମ୍ବଳିତା, ସ୍ତ୍ରୀମାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠା? ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନାହିଁ, ଯେଉଁପରି ଅସତ୍ୟପଥୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଖ୍ୟାତି ତ୍ୟାଗ କରେ।" "ତୁମ ବିନା ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗିଦେବି," ବୋଲି ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତି ଅନୁରାଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭାସିତ ହେଲେ। ଏହି ଭାବେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାଘବ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଶୋକରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୟାଳୁ ଭାବରେ କହିଲେ, "ହେ ମହାମତି, ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିଅନାହାନ୍ତୁ। ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ଏକାସାଥିରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ଗୁହା ଅଛି। ମୈଥିଳୀ, ଯିଏ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଚରଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଫୁଲିଥିବା କମଳ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇଥାଇପାରନ୍ତି। କିମ୍ବା ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଥିବା ନଦୀ ଘାଟିକୁ ଯାଇଥାଇପାରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥାଇପାରନ୍ତି। ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଖୋଜୁଥାଇପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଆପଣ ଯଦି ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ଦୁଃଖରେ ମନକୁ ନ ଦିଅନ୍ତୁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ମୃଦୁ ଉପଦେଶରେ, ରାମ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ବନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଝିଲିକ ଓ ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଢାଳ, ଶିଳା, ଶିଖର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ଖୋଜି ହେବା ପରେ, ରାମ କହିଲେ, "ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ମୋ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗୀ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ।