ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଥିଲା । ସେ କେବେ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, "ଥମ, ଥମ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ତୁମେ ମୋତେ କେମିତି ଦୟା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି? ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ହସି କଥା କହିବା ନୁହେଁ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?" ସେ ଅବାର କହିଲେ, "ତୁମ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛ; ମୁଁ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ତୁମକୁ ଦେଖିଛି । ଯଦି ମୋତେ କିଛି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ଏଠି ରୁହ ।" ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିଲା—"ମୋ ସୁନ୍ଦର ହସିଥିବା ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଭଳି ଅପରାଧ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଦୁଃଖ ପାଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଏପରି ଭାବେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିପାରିବେନି ।" ମନରେ ଭୟ ଆସିଲା—"ସମ୍ଭବତଃ ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା ମାଂସଖାଦୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷି ନେଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଭାଗ ଛିଣ୍ଡି ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ଶୁଭ୍ର ଦନ୍ତ ଓ ରକ୍ତାଳ ଓଠ, ଅଲଙ୍କୃତ କଣ୍ଠ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସେଇ ମୁହଁ ଅଗ୍ନିରେ ଶୋଷି ଯାଇଛି । ତାଙ୍କର ଚମ୍ପା ଫୁଲ ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଗଳା, ମୂଲ୍ୟବାନ ହାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୃଦୁ ଓ କ୍ଷୀଣ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛି । ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି କମଳ ମୃଦୁ ହାତ, କମ୍ପିଥିବା, ଚୂଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଧରି ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛି ।" "ମୋ ସହ ନଥିବା ସେ ଯୁବତୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭଳି ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରା ଦଳ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ।" ଏଭଳି ଭାବି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, "ହେ ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖୁଛ? କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ ହେ ସୀତା? ହେ ସୀତା!" ଏଭଳି କହିକି ସେ ପୁନି ପୁନି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ । ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, କେବେ ଦୃତ ଚାଲି, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇ ପଡ଼ୁଥିଲେ । କେବେ ସେ ଏପରି ମନୋବେଗରେ ଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନିଷ୍ୟ, ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ଓ ବନ ଦେଖି ଦେଖି ଧାଉଥିଲେ । ଏପରି ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲ ଚାରିପାଖରେ ଖୋଜି ଖୋଜି, ମୈଥିଲୀ ପାଇଁ ଆଶା ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ସେ ପୁନି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏବେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ପତ୍ରର ଝୋପଡ଼ି ଖାଲି, ଶଯ୍ୟା ଏବଂ ଆସନ ବିଖରାଇ ପଡ଼ିଛି । ସେ ଚାରିପାଖେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ବୈଦେହୀ ନାହାନ୍ତି । ରାମ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ହାତ ଧରି ଚିତ୍କାର କଲେ, "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି? କୁଏଁଠୁ ଚାଲିଗଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ଭକ୍ଷିଲା?" ପଛରେ ସେ ଅନ୍ଧାରେ ଡାକିଲେ, "ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ମଜା କରି, ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛ, ତେବେ ଏହି ମଜା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଦୟାକରି ଆସ ।" "ଯେଉଁ ମୃଗଶାବକ ମାନେ ସହ ତୁମେ ଖେଳ କରୁଥିଲ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବସି ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି, ଦୁଃଖିତ ।" ରାମ କହିଲେ, "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନି; ତାଙ୍କର ଅପହୃତିର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆଛାଦିତ କରିଦେଇଛି ।" "ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋ ବଡ଼ ବାପା ରାଜା ମୋତେ ଦେଖିବେ; ମୁଁ ଏହି ବାଚନ ଦେଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛ ।" "ଯଦି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କିଏ ଏଠାରେ ଆସିଥାଏ, କିମ୍ବା କିଏ କୁକର୍ମ କରିଥାଏ, ନିଜ ସ୍ଵାର୍ଥ ପାଇଁ କଥା କହିଥାଏ, ତେବେ ମୋ ବଡ଼ ବାପା ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ 'ଲଜ୍ଜା' କହିବେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ମୋ ପରି ଅସହାୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ।" "ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ, ହେ କୂମ୍ଭନାସିକା, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ? ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଓନା, ଯେପରି ନାମ ଅନ୍ୟାୟ ପୁରୁଷକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ ।" "ତୁମେ ନ ଥିଲେ, ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି," ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ । ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବି, ରାମ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହେଇ ରହିଲେ । ରାମଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଆପଣ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ଏଠି ମିଶି ଖୋଜିବା ଉଚିତ । ଏହି ମହାପାହାଡ଼ ଅନେକ ଗୁହାରେ ଭରିଆଛି । ମୈଥିଲୀ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଜଙ୍ଗଲ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଫୁଲ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ସରୋବରେ ଯାଇଥିବେ ।" "କିମ୍ବା ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀ ଥିବା ନଦୀ ତୀରକୁ ଯାଇଥିବେ, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଏଉଁଠି କେଉଁଠି ଲୁଚିଥିବେ । ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଖୋଜୁଥିବେ । ତେଣୁ, ମହାନ୍ୟ, ଚଳନ୍ତୁ ଦ୍ରୁତ ଖୋଜିବା ପ୍ରୟାସ କରିବା । ଆମେ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଥିବେ । ଯଦି ଆପଣ ସମ୍ମତ, ତେବେ ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ମୃଦୁ ଉପଦେଶରେ ରାମ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶାନ୍ତ କରି, ଦୁଇଁଜଣେ ଏକାଠି ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ଝରଣା ଓ ସରୋବର ଘେଉଁଠିଁଠି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ମିଳିଲେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ତଳ, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର, ଶିଳା ଏବଂ ଗୁହା ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଖୋଜି ହେବା ପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ମୋ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳା ଵୈଦେହୀ ଦେଖିଲି ନାହିଁ ।" ଏହି ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, "ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ମୈଥିଲୀକୁ ପୁନି ପାଇଯିବେ, ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧି ଏଇ ଭୂମିକୁ ପୁନଃ ପାଇଥିଲେ ।