ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭୟ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ତିନି ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, "ମୋର ପ୍ରିୟେ, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛ? ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି, କମଳନୟନୀ। ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ ଲୁଚି ରହିଲେ କାହିଁକି? ମୋତେ କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉ ନାହିଁ?" "ରୁହ, ରୁହ, ଶୋଭନାଙ୍ଗୀ, ତୁମେ ମୋପାଇଁ କୌଣସି ଦୟା ଦେଖାଉନାହାଁ। ତୁମେ ବେଶି ହସୁଥିବା ନୁହଁ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?" "ତୁମ ହଳଦିଆ ପିତାମ୍ବରୀ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇପଡ଼ିଛ। ମୁଁ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ତୁମକୁ ଦେଖିଛି, ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା। ଯଦି କିଛି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ରୁହ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମଧୁର ହସନ୍ତି ସୀତା କୌଣସି କ୍ଷତି ଭୋଗିନାହାଁନ୍ତି। ସେ ଯଦି କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଏଭଳି ଅବହେଳା କରିନଥାନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ତରୁଣୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଗଲେ। ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗିତ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଛିଣ୍ଡାଯାଇଛି।" "ସେ ମୁକୁର୍ଦ୍ଧନ୍ତ ଦନ୍ତ, ନାସିକା, ଅଲଙ୍କୃତ କଣଫୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭା ମୁଖ ନିଶ୍ଚୟ ଭକ୍ଷିଯାଇ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଛି।" "ସେ ଚମ୍ପାକ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର କଣ୍ଠ, ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟା, ଭକ୍ଷିଯାଇଛି।" "ସେ ମୃଦୁ, କିଶୋର ଅଙ୍ଗୁଳି ସଦୃଶ ଦୁଇଟି ବାହୁ, କମ୍ପିଥିବା ଅଙ୍ଗୁଳି, କଙ୍କଣ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ଅବଶ୍ୟ ଧରି ଭକ୍ଷିଯାଇଛି।" "ସେ ତରୁଣୀ, ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗିତ, ନିଶ୍ଚୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଗଲେ, ଯେପରି ସମୂହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଏକ ଯାତ୍ରା ଦଳ ପଛରେ ପଡ଼ି ଭକ୍ଷିଯାଏ।" "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ କୌଣସିଠିରେ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖୁଛ? ହେ ପ୍ରିୟା, କେଉଁଠି ଗଲ, ମୃଦୁସ୍ୱରା ସୀତା? ହେ ସୀତା!"—ଏଭଳି ରାମ ଅନେକଥର କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, କେବେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଲେ, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେବାରୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଲୀନ ହେଇ, ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରାୟ ହେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟଥା ଅନ୍ୟଥା ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ଓ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ତା’ପରେ, ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଚାରିଓଡ଼ିକୁ ଖୋଜି, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଆଶା ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା, ତଥାପି ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ପୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକାଠିଅଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଅଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ପୁରା ଖାଲି, ପତ୍ରମଣ୍ଡପ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଆସନ ବିଖରାଇଛି। ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ରାମ ତାଙ୍କର ଶୋଭନ ବାହୁ ଧରି ଚିତ୍କାର କଲେ। "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେଉଁଠି ମୋର ବୈଦେହୀ? କେଉଁଠିକୁ ଚାଲିଗଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, କିମ୍ବା କିଏ ଭକ୍ଷିଗଲା?" "ଯଦି ତୁମେ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ମୋତେ ଠକାଉଛ, ଏହି ଖେଳ ଚାଲିବ ନାହିଁ—ମୁଁ ବିପଦ୍ରେ ପଡ଼ିଛି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।" "ସେଇ ମୃଗଶାବକମାନେ ଯାହା ସହିତ ତୁମେ ଖେଳୁଥିଲ, ସେମାନେ ଏବେ ତୁମ ବିନା ନିର୍ବିକଳ ହୋଇ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଭାବୁଛନ୍ତି।" "ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ସୀତାହରଣର ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଉପରେ ଛାଉଛି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ପରଲୋକରେ ମୋର ପିତା ମହାରାଜ ମୋତେ ଦେଖିବେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମୋ ପ୍ରତି ତୁମେ କିପରି ଦାୟିତ୍ୱ ନେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?" "ଯଦି ସମୟ ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ, କିମ୍ବା କେହି ଏଠାରେ ଆସି, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କିଛି କରେ, ଅଧର୍ମ କରେ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହେ—" "ମୋ ପିତା ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ କହିବେ: 'ଲଜ୍ଜା ତୋପରେ,' ମୋତେ ଅସହାୟ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭଙ୍ଗ ଆଶା ଦେଖି।" "ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ? ହେ କ୍ଷୀଣକଟି, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ, ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅ ନାହିଁ, ଯେପରି ଖ୍ୟାତି ଅନ୍ୟାୟୀ ପୁରୁଷକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ।" "ତୁମେ ନଥିଲେ, ମୁଁ ମୋର ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି"—ଏଭଳି ରାମ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇବା ଆଶାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧତ ହୃଦୟରେ ବିଳାପ କଲେ। ଗଭୀର ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାଘବ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବୁଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ— "ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ହରାଇବେ ନାହିଁ; ଆମେ ଦୁଇଁଝଣେ ଏକାସাথে ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅନେକ ଗୁହା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।" "ମୈଥିଳୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଉଦ୍ୟାନ ଭ୍ରମଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବେ, କିମ୍ବା ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ।" "କିମ୍ବା ସେ ମାଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ଏଭଳି ଏକ ନଦୀପାରେ ଗଲେ, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଲୁଚିଥିବେ।" "ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଖୋଜୁଥିବେ, ଏହିପରି ଭାବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠପୁରୁଷ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରିବା।" "ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିବାକୁ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଠି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଥାଇପାରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ରାଜୀ ଅଛ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଦୁଃଖରେ ମନ ହରାଇବେ ନାହିଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାମ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ସହିତ ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇ ଭାଇ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ସମସ୍ତଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଢାଳ, ଶିଳା, ଶିଖର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଖୋଜି ଶେଷ କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗୀ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।