ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ବନସ୍ପତି, ପଶୁପାକ୍ଷୀ ଓ ପ୍ରକୃତି ସହ କଥା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଆଦିରେ ତାଳ ଗଛକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏ ତାଳ ଗଛ, ଯେଉଁଠି ତୋର ଫଳ ଝୁଲିଛି, ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କ ଅନୁରୂପ, ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଥିଲେ ମତେ କହ।” ପରେ ଜମ୍ବୁ ଗଛକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏ ଜମ୍ବୁ ଗଛ, ତୋର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଜମ୍ବୁନଦା ସୁନା ପରି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଜାଣ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କହ।” ତାପରେ ଫୁଲିଉଠିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛକୁ ଡାକିଲେ, “ଏ କର୍ଣ୍ଣିକାର, ତୁମେ ଫୁଲିଉଠିଛ, ଯଦି ମୋ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠି କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ ପସନ୍ଦ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ମତେ କହ।” ଏପରି ଭାବରେ ରାମ ଆମ୍ବ, ନୀପ, ସାଳ, କଠଳ, କୁରବ, ଧବ, ଦାନିମ୍ବ ଏହି ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ। ପରେ ବନେ ବନେ ଘୁଞ୍ଚି, ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଗଛମାନଙ୍କୁ ବି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ତାଙ୍କ ଭାବରେ ଏକ ପ୍ରମାଦ ଚାଲିଥିଲା। ଏହିପରେ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏ ମୃଗ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ? ତାଙ୍କ ନୟନ ମୃଗଶାବକ ପରି ଆନନ୍ଦମୟ, ସେ କଦାଚିତ୍ ତୁମମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।” ଏହିପରେ ହାତୀକୁ ଡାକି, “ଏ ହାତୀ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାଙ୍କ ଉରୁ ହାତୀ ଶୁଣ୍ଡ ପରି, ମତେ କହ,” କହିଲେ। ପୁନି ବାଘକୁ ଡାକି, “ଏ ବାଘ, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ମୁହଁ ବିଷୟରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କହ।” ଏହିପରେ ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ସୀତା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଦୌଡ଼ୁଛ? ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି, ତୁମେ ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ ଲୁଚିଛ। କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାଁ?” “ଥାଅ, ଥାଅ ରମଣୀ, ମତେ ଦୟା ନାହିଁ କି? ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ହସିବା ନୁହେଁ, ତେବେ ମତେ ଅବହେଳା କାହିଁକି?” “ତୁମର ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛି, ତୁମେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଅଛି, ଥାଅ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସିଥିବା ସୀତା କିଛି ଅପମାନ ଭୋଗିନାହାନ୍ତି, ଯଦି ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମତେ ଅବହେଳା କରିବେନାହାନ୍ତି।” “ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ପ୍ରିୟା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗାଂଶ ଛିଣିଯାଇଛି।” “ସେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ, ଅଦ୍ଭୁତ ନାକ, ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ହାରାଇଯାଇଛି।” “ସେ ଚମ୍ପା ଫୁଲ ପରି ସୁନ୍ଦର କଂଠ, ହାର ପିନ୍ଧିଥିବା, କ୍ଷୀଣ ଅଂଗୀକାର କରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେ ଭକ୍ଷିଦେଇଯାଇଛି।” “ସେ ମୃଦୁ ଶାଖା ପରି ନରମ ଦୁଇ ହାତ, ଚୂଡ଼ା ଅଳଂକାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଭୟରେ କମ୍ପିଥିବା, ତାହା ବି ଭକ୍ଷିଦେଇଯାଇଛି।” “ସେ ଯୁବତୀ, ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ବଣିଜ ଦଳ ଛାଡ଼ିଦିଯାଏ, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଦେଇଛନ୍ତି।” ରାମ ବାରମ୍ବାର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି, “ଏ ଭୂଜବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଦେଖୁଛ? ଏ ମୋ ପ୍ରିୟା, ସୀତା, କେଉଁଠି ଗଲେ?” ବୋଲି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ବିଳାପ କରି, ରାମ ବନରୁ ବନକୁ ଦୌଡ଼ି, କେବେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। କେବେ ଚିତ୍ତ ପ୍ରିୟା ଖୋଜାରେ ଏତେ ଲୀନ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରମାଦୀ, ବନ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା, ଓ ଅଟବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାଧୁନ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ। ବଡ଼ ବନ ଚାରିପାଖ ଖୋଜି, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ସହିତ ପୁନି ପ୍ରୟାସ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଚାଲିଲେ। ଏଠି ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏବେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ, ପତ୍ର ଗୃହ ଖାଲି, ଆସନ ବିଖରା। ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଭୁଜ ଧରି ବିଳାପ କଲେ। “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା କେଉଁଠି? କେଉଁଠି ଗଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ଭକ୍ଷିଲା?” ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପୁନି ସୀତାକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଯଦି ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ମତେ ହସୁଛ, ଏହି ମଜାକ ଥାଉ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ଆସ।” “ଯେଉଁ ମୃଗଶାବକ ସହ ଖେଳୁଥିଲ, ସେମାନେ ତୁମ ବିୟୋଗରେ ଏଠି ବସି ତୁମକୁ ଭାବୁଛନ୍ତି।” “ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ, ତାଙ୍କ ହରଣର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭାସିଦେଉଛି।” “ପରଲୋକରେ ମୋ ବଡ଼ ବାପା ମୋତେ ଦେଖିବେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗି କେମିତି ତୋତେ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲି?” “ଯଦି କେହି ଏଠାରେ ଆସି, ଅପ୍ରମାଣିକ କାମ କରେ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ, ତେବେ ମୋ ବଡ଼ ବାପା ନିଶ୍ଚୟ ‘ଲଜ୍ଜା’ କହିବେ, ମୋ ଦୁଃଖ ଦେଖି।” “ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଏ କମଳାନ୍ଗୀ, ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନାହାଁ, ଯେପରି ଅସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଛାଡ଼ିଯାଏ।” “ତୁମ୍ବିନା ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି,” ବୋଲି ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଭିଲାଷାରେ ବିଳାପ କଲେ। ଏ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, “ଏ ମହାମନା, ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଆମେ ଏକାସাথে ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଏଠି ଏହି ପର୍ବତର ଅନେକ ଗୁହା ଅଛି।” “ମୈଥିଳୀ, ଯିଏ ମନ ପ୍ରିୟ ବନେ ଚାଲିବାକୁ ଭଲପାଏ, ସେ ବନ କିମ୍ବା କମଳାକୁଞ୍ଜରେ ଗଲେ ହେବେ।” “କିମ୍ବା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଭରିଥିବା ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲେ ହେବେ, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଜଗାରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି।” “ସୀତା ବି ଆମକୁ ଖୋଜୁଥିବେ, ତେଣୁ ଚଳ, ଆମେ ଦ୍ରୁତ ଚେଷ୍ଟା କରି ସେଉଁଠି ଖୋଜିବା।” “ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବନ ଖୋଜିବା। ଯଦି ତୁମେ ମନେ କର, ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାରେ ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାରେ ଲାଗିଲେ।