ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଆଶୋକ ଗଛକୁ ଅନୁରୋଧ କରି କହିଲେ, “ଓ ଆଶୋକ ଗଛ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାର ନାମ ରଖିଛ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି; ତୁରନ୍ତ ମୋ ପ୍ରିୟାର ଦର୍ଶନ ଦେଇ ତୁମ ନାମକୁ ସତ୍ୟ କର।” ଏହିପରେ ରାମ ତାଳ ଗଛକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ଉରୁ ତାଳ ଫଳ ପରି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କିଛି ଦୟା କରି କହ।” ଏହିପରେ ଜାମୁ ଗଛକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ଚହାରା ଜାମୁନାଦ ଶୋଣା ପରି ଚମକୁଛି, ତେବେ ସଂକୋଚ ନ କରି ମୋ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହ।” କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ଫୁଲିଥିବା ଦେଖି ରାମ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରିୟା, ଯାହା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲକୁ ପ୍ରେମ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, କିଛି କହ।” ଏପରେ ରାମ ଆମ୍ବ, ନିପ, ବଡ଼ ସାଳ, ଚକୁ, କୁରବ, ଧବା, ଏବଂ ଦାନା ଗଛ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଥିଲେ। ଏହିପରେ ସେ ବକୁଲ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଗଛ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପାଗଳ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏପରେ ମୃଗକୁ ଦେଖି ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ମୃଗ, ତୁମେ ମୃଗନୟନୀ ମୈଥିଲୀକୁ ଜାଣିଛ କି? ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମୃଗ ପରି ସୁନ୍ଦର, ସେ ମୃଗମାନେ ସହିତ ରହିପାରିବେ।” ସେ ହାତୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ଉରୁ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ଦୟା କରି ମୋ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହ।” ସେ ବାଘକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟା, ଯାହାର ଚହାରା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ଦେଖିଛ, ଭୟ ନ କରି ମୈଥିଲୀ ବିଷୟରେ କହ।” ଏହିପରେ ରାମ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଗଛମାନେ ଗୁଡିକୁ ଦେଖି କହିଥିଲେ, “କାହିଁକି ତୁମେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛ, ପ୍ରିୟା? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଦେଖାଯାଇଛ। ଗଛମାନେ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛ, କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ?” “ଅପେକ୍ଷା କର, ଅପେକ୍ଷା କର, ଓ ସୁନ୍ଦରୀ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖୁନାହିଁ। ତୁମେ ଅତି ହସନ୍ତି ନୁହେଁ; କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?” “ତୁମର ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ଶାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଓ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗୀ, ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି। ଯଦି ଦୟା ଅଛି, ଅପେକ୍ଷା କର।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସି ଦେଉଥିବା ଯୁବତୀ ଅପରାଧିତ ହୋଇନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ତାଙ୍କୁ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିବେନାହିଁ।” “ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଯୁବତୀ ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ଦେମନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି, ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଚିରିଯାଇଛି।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଚହାରା, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଓଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାକ, ଲାଭ୍ୟ କଣ ଦାନା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ଭକ୍ଷିତ ହୋଇ ଚମକ ହାରାଇଛି।” “ସେ ଗୋଲାପ ଚମ୍ପା ପରି ସୁନ୍ଦର ଗଳା, ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ନିର୍ମଳ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଯିଏ କନ୍ଦୁଥିଲେ—ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୁଇଟି ହାତ, ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ପରି ମୃଦୁ, ଟିପରେ କମ୍ପିଥିବା, ଚୂଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଧରି ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି।” “ସେ ଯୁବତୀ, ମୋ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ନିଶ୍ଚୟ ଦେମନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ; ଏକ ଯାତ୍ରା ତ୍ୟାଗି ଦିଆଯାଇଛି, ଅନେକ ପରିଜନ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି।” “ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ କିଏ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ କାହିଁଁ ଦେଖୁଛ? ଓ ପ୍ରିୟ, କେଉଁଁଠି ଯାଇଛ, ମୃଦୁ ଶୀତା? ଓ ଶୀତା!”—ଏଭଳି ରାମ ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ବିଲାପ କରି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲୁଥିଲେ, କେବେ ଥକି ଲଖୁଅ ପଡ଼ୁଥିଲେ। କେବେ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରିୟା ଖୋଜିବାରେ ଲିନ ହୋଇ, ପାଗଳ ପରି ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ପରେ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦିଆଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୈଥିଲୀକୁ ଖୋଜି, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ସହିତ, ଆଉ ଏକବାର ଶୀତାକୁ ଖୋଜିବାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆଶ୍ରମକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ପତ୍ରର ଝୋପଡ଼ି ଖାଲି ଏବଂ ଆସନ ବିଖେଳି ଦେଖିଥିଲେ। ସେଠାରେ ବୈଦେହୀକୁ ନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ହାତ ଧରି କୁହିଲେ। “କେଉଁଁଠି, ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ? କେଉଁଁଠି ଯାଇଛି? କେଉଁଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଯାଇଛି, ଓ ସୌମିତ୍ରି, କିମ୍ବା କେଉଁଁଠି ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଛି?” “ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ମଜା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶୀତା, ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି, ଆଜି ଏହି ମଜା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଲିନ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।” “ସେ ଯୁବ ମୃଗମାନେ, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ ଖେଳୁଥିଲେ, ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର ଓ ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଓ ମୃଦୁ ଶୀତା, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବସି, ତୁମେ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।” “ଶୀତା ବିନା, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଶୀତା ଅପହରଣର ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଭାରି ଯାଇଛି।” “ନିଶ୍ଚୟ, ପରଲୋକରେ ମୋ ବଡ଼ ରାଜା ପିତା ମୋତେ ଦେଖିବେ; ଏକ ଶପଥ କରି, କିପରି ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଛ?” “ସେ ସମୟ ପୂରଣ ନହେଲେ, ଯଦି କେଉଁଁଠି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ, କିମ୍ବା ନିଜସ୍ୱ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଅନାର୍ଯ୍ୟ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବେ—” “ମୋ ପିତା, ପରଲୋକରେ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ବିଷୟରେ କହିବେ: ‘ତୁମେ ଲଜ୍ଜା କର’, ମୋତେ ଅସହାୟ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ବିପର୍ୟସ୍ତ, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦେଖି।” “ମୋତେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗି, କେଉଁଁଠି ଯାଉଛ, ଓ ନିମ୍ନ କଟି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ? ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନାହିଁ, ଓ ସୁନ୍ଦର କଟି, ଯେପରି ଏକ ଅନ୍ୟାୟୀ ପୁରୁଷ ମାନ୍ୟ ହିନ୍ଦିଆରେ ତ୍ୟାଗି ଦିଏ।” “ତୁମେ ବିନା, ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗିବି—ଏଭଳି ରାମ, ଶୀତାର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।” ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାଘବ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତାକୁ ଦେଖିଲେନାହିଁ, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସୁନାହିଁ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ଥିଲେ।