ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶାର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ତିନି ଏକ ତିଳକ ଗଛକୁ ଦେଖି, ମନେ କଲେ — ଯେପରି ବନ୍ଦା ପ୍ରମାଣରେ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏ ତିଳକ ଗଛ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତିଳକ ଗଛକୁ ଭଲପାଏଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବ। ପଛରେ ରାମ ଏକ ଅଶୋକ ଗଛ ଠାରେ ଗଲେ — “ଅଶୋକ ଗଛ, ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ। ତୁମ ନାମ ସତ୍ୟ କର, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଇଦିଅ।” ତା’ପରେ ତିନି ତାଳ ଗଛକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଦେଖିଛ, ତାଙ୍କ ଉଦାର ଉରୁ ତାଳ ଫଳର ଦେଖିବାକୁ ଏପରି ଲାଗେ—ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ କିଛି ଦୟା କରି ମୋତେ କୁହ।” ଏହିପରି ଜମ୍ବୁ ଗଛ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ପଚାରିଲେ—“ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି?” ତିନି ଆମ୍ବ, ନିପ, ବଡ଼ ସାଲ, କଠଳ, କୁରବ, ଧବ, ଦାନା, ଏହି ସମସ୍ତ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ। ପଛରେ ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଗଛକୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଲେ। ତାଙ୍କ ବ୍ୟାକୁଳତା ଏପରି ଥିଲା, ଯେଉଁଠି କି ତିନି ବିବ୍ରାନ୍ତ ମନ୍ଦିରେ ପ୍ରାୟ ପାଗଳ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏହି ଅସହାୟତାରେ ରାମ ମୃଗମାନେ ପାଖକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ମୃଗମାନେ, ତୁମେ କି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଜାଣ? ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମୃଗ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି; ସେ ଶୟଦ ତୁମ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।” ହାତୀକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଦେଖିଛ, ତାଙ୍କ ଉରୁ ହାତୀ ଶୁଣ୍ଡ ଭଳି, ମୋତେ କୁହ, ହେ ନବୀନ ହାତୀ।” ବାଘକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପଚାରିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ମୁହଁ ଭଳି ମୁହଁ ଥିବା, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଭୟ ଛାଡ଼ି ମୋତେ କୁହ।” ଏପରି ଅନ୍ବେଷଣରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାମ ଭାବିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ଦୌଡ଼ୁଛ, ପ୍ରିୟେ? ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି। ଗଛମାନଙ୍କ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛ, କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହଁ?” ଏହିପରି କହି ତିନି ଆକୁଳ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ଥାଅ, ରୁହ, ରୂପବତୀ! ତୁମେ ମୋପାଇଁ କିଛି ଦୟା ନାହିଁ। ଏପରି ଅଧିକ ହସୁଥିବା ନୁହଁ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?” ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ରାମ ଦେଖିଲେ, “ତୁମ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛ; ଦୌଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି। ଯଦି କିଛି ପ୍ରେମ ଅଛି, ରୁହ।” ପୁନି ଭାବିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମଧୁର ହସିଥିବା ଜନାନୀ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇନାହିଁ; କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ମୋତେ ଏପରି ଅବହେଳା କରିନଥାନ୍ତି।” କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାବନା ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପରିଣତ ହେଲା—“ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଯୁବତୀ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଜିତ; ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗିତ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ର ଦନ୍ତ, ଲାଲ ଓଠ, ସୁନ୍ଦର ନାକ, ଅଲଙ୍କୃତ କଣ ଅଲଂକାର—ଏହି ସବୁ ଏବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ସେ ଚମ୍ପକ ଫୁଲ ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଗଲା, ମୁକୁତ ଏବଂ ମାଳାରେ ଅଲଂକୃତ, ମୋ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭକ୍ଷିତ। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହସ୍ତ, କିଶୋର ଶାଖା ଭଳି କୋମଳ, ଅଳଂକୃତ ବାହୁବଳୟରେ, ଅନ୍ତେ ତାଳି ହରିଯାଇଛି। ଆଉ ଏହି ଯୁବତୀ, ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗିତ, ନିଶ୍ଚୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ, ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ପଥରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା କାଫିଲା ଭଳି।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକୁଥିଲେ, “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ କି ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦେଖିଛ? କେଉଁଠି ଗଲୁଛ, ମୃଦୁଳ ସୀତା? ହେ ସୀତା!” ଏଭଳି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ବେଷଣରେ ରାମ କେବେ ତ୍ବରାନ୍ବିତ ଭାବେ, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। କେବେ କେବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଲିନ୍ନ, ପାଗଳ ଭଳି ପ୍ରାୟ ଅନିୟମିତ ଭାବେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଝରଣା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଧାଉଥିଲେ। ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ପାର୍ ହୋଇ, ସମସ୍ତଠାରେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଖୋଜି, ଅନିଶ୍ଚିତ ଆଶା ସହିତ, ପୁନି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ସର୍ବଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ବଳୀ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ଖାଲି ଦେଖିଲେ, ପତ୍ର ମଣ୍ଡପ ଶୂନ୍ୟ, ଆସନ ବିକିର୍ଣ୍ଣ। ତିନି ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ବୈଦେହୀ ନାହିଁ। ତିନି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ହସ୍ତ ଧରି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ—“ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି? କେଉଁଠି ଗଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ଭକ୍ଷିଲା?” ପଛରେ ଏଭଳି କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ମଜାକ କରିବାକୁ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚିଛ, ଏ ଦିନ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଏଉଁ ଆସ।” ତିନି ଭାବିଲେ, “ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମୃଗମାନେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି ଏଠି ବସିଛନ୍ତି।” ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାମ କହିଲେ, “ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ତାଙ୍କ ଅପହରଣର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଦବାଇ ଦେଇଛି। ମୋ ପିତା ଅବଶ୍ୟ ପରଲୋକରେ ମୋତେ ଦେଖିବେ; ଏପରି ଶପଥ କରି, ତୁମେ କିପରି ଏଠି ଆସିଲ? ଯଦି କେହି ଏଠି ଆସି, ଅବେଳାରେ କିଛି କରେ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ—ମୋ ପିତା ଅବଶ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କହିବେ, ‘ଲଜ୍ଜା ହେଉ, ରାମ!’ ଦୁଃଖରେ ଅସାହାୟ ହୋଇ ଦେଖିବେ।” “ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ହେ କମଳା କଟି, ସ୍ତ୍ରୀମଣି? ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନାହଁ, ଯେପରି ନୀତିହୀନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଖ୍ୟାତି ଛାଡ଼ିଯାଏ। ତୁମେ ନଥିଲେ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକୁଳ ହେଲେ। ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ରାଘବ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେପରି ଗଭୀର କିଚିରେ ଡୁବୁଥିବା ହାତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନାରେ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ—“ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଆଶା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; ମୋ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କର। ଏହି ଉତ୍ତମ ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ଗୁହା ଅଛି। ମୈଥିଲୀ, ଯିଏ ଜଙ୍ଗଲ ଭ୍ରମଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆକର୍ଷିତ, ଶୟଦ ଏକ ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଜଳ ତଟକୁ ଗଲେ।