ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ଜଣେ ବିରହି ଭାବରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—"ସୀତା ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଅପହୃତ ହୋଇଛନ୍ତି, ହାରି ଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅତିଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ମୃଗ ତାଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେଇଛି?" ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଏହିପରି ଚାଲିଥିଲା—"ସୀତା ଫୁଲ କି ଫଳ ଚୟନ କରିବାକୁ ଗଲେ କି? କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପୋଖରି କି ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ କି?" ରାମ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ଏକ ମାନସିକ ବିକଳତାରେ ବନ୍ଦେ ବନ୍ଦେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଭିତରେ ଦୃତ ଚାଲି, ରାମ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଆଶାରେ ରାମ କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଓ କଦମ୍ବ ଗଛ, ସୀତା ତୁମକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି?" ଏହିପରି ଭାବରେ ବିଳ୍ବ, ଅର୍ଜୁନ, ତିଳକ, ଅଶୋକ, ତାଳ, ଜାମୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛକୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ଗଛମାନେ, ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ମୋତେ କହ।" ରାମ ଆଉ ମାଙ୍ଗୋ, ନିପା, ଶାଲ, କୁରବ, ଧାବା, ଅନାର ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକା ଗଛକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଏକ ବିକଳ ମନ ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ରାମ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ମୃଗ, ତୁମେ ମୃଗ ଦୃଷ୍ଟି ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ କି?" "ଓ ହାତୀ, ତୁମେ ହାତୀ ତୁଣ୍ଡ ଦୃଶ୍ୟ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ କି?" "ଓ ବାଘ, ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି?" ଏପରି ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଆଶାରେ ଚାଲିଥିଲେ। ରାମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ମନେ କଲେ—"ସୀତା ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ, ମୋତେ ଦେଖି ଲୁଚି ଯାଇଛନ୍ତି, ମୋ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ମୋତେ ଉତ୍ତର କାହିଁକି ଦେଉନାହିଁ?" "ଏଠି ରୁହ, ମୋ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ମୋପାଇଁ କୌଣସି ଦୟା ରଖିନାହିଁ।" "ତୁମେ ତୁମର ପୀତବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରେମ ଅଛି, ରୁହ।" କିନ୍ତୁ ରାମ ଭୟକର ଚିନ୍ତାରେ ଆସିଲେ—"ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର୍ଗତିରେ ପଡିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀ ଖାଇ ଦେଇଛି। ସୁନ୍ଦର ଦନ୍ତ, ଲାଲ ଠୋଡ଼, ନାସା, କୁଣ୍ଡଳ ଯଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଅପସାରି ଗଲା। ଚମ୍ପାକ ଫୁଲ ପରି ସୁନ୍ଦର ଗଳା, ହାଲୁକା ହାର ପିନ୍ଧିଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟା—ତାଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେଇଛି। ଯୁବା କଳମ ପରି ସୁନ୍ଦର ହାତ, ମୋତେ ନିଃସ୍ପୃହ କରି, ରାକ୍ଷସୀ ଚୁଇଁ ଦେଇଛି।" "ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ବିନା, ଏକ କାଫିଲା ପରି ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେଇଛନ୍ତି।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସୀତାକୁ କଉଁଠି ଦେଖିଛ? ମୋ ପ୍ରିୟା କଉଁଠି ଗଲେ? ଏ ମୃଦୁ ଶୀତା, କଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ରାମ ବନ୍ଦେ ବନ୍ଦେ ଦୃତ ଚାଲି, କେବେ ଶୀଘ୍ର, କେବେ ଥକି ଯାଇ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖେ ଚାଲିଥିଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନିୟୋଜିତ ରଖି, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ଭିତରେ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏକ ମହା ବନ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଏକ ନିରାଶା ଏବଂ ଆଶାର ମିଶ୍ର ଭାବରେ ରାମ ପୁନି ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକଷଠି ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆଶ୍ରମକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ପତ୍ର କୁଟି ଖାଲି, ଆସନମାନେ ଚିଅଁଖିଅଁ ହୋଇ ଥିଲା। ସୀତା, ଭୂମିକାରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଠି ଖୋଜିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ମଧୁର ହାତ ଧରି ବିଳାପ କଲେ। "ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା କଉଁଠି ଗଲେ? କିଏ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେଲା?" "ଓ ସୀତା, ଯଦି ତୁମେ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ମୋତେ ଠାଠା କରୁଛ, ଆଜି ଏହି ମଜା ପ୍ରଚୁର, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ଆସିଯାଅ।" "ଯେଉଁ ମୃଗମାନେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ, ମୃଦୁ ଚକ୍ଷୁ, ସୀତା ନିଃସ୍ପୃହ ହୋଇ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଭାବୁଛନ୍ତି।" "ସୀତା ବିନା ମୁଁ ଜୀବନ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅପହୃତ ହେବାର ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭାରି ଦେଇଛି।" "ପରଲୋକରେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ମୋତେ ଦେଖିବେ; ଏହି ଶପଥ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିପରି ତୁମେ ମୋ ଦାୟିତ୍ୱ ନିବାହ କରୁଛ?" "ଏହି ସମୟ ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯଦି କୌଣସି ଲୋକ ମୋପାଖାରେ ଆସି, କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ନିମିତ୍ତେ କିଛି କରେ, କିମ୍ବା ଅନୈତିକ ଆଚରଣ କରେ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ—" ଏପରି ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିଳାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ, ଆଶା, ବିକଳତାରେ ଚାଲିଥିଲେ।