ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ରାମ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିଲେ ସେଠାରେ ଚର୍ମ ଓ ଦର୍ଭି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଭାବେ ପଡ଼ିଛି, ଆସନ ଉଲ୍ଟାଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଭାବିଲେ—"ସୀତାକୁ କେହି ଉଠାଇନେଲେ କି? କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କିଏ ମାରିଦେଲା? ସେ ହାରାଇଗଲେ କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଜନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଗଲା? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚିଅଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି?" ସେ ପୁଣି ଭାବିଲେ—"ହତେ ସେ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମସର କିମ୍ବା ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ।" ଏହିପରି ଅନେକ ଚିନ୍ତା ମନରେ ଆସୁଥିଲା, ତଥାପି ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଉଲ୍ଲଂଘି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଏକ ପ୍ରମାତ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଏଠୁ ସେଠା ଘୁରୁଥିଲେ। ଏକ ଗଛରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ରାମ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ସେ କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ କଦମ୍ବ, ତୁମେ କି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ? ଯିଏ କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ଭଲପାଏ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିଲେ ମତେ କହ।" ପୁଣି ବିଲ୍ବ ଗଛକୁ କହିଲେ, "ଯଦି ତୁମେ ସେ ନମ୍ର ପତ୍ର ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗ ଓ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ତେବେ ମୋତେ କହ।" ଏଭଳି ଅର୍ଜୁନ, ତିଳକ, ଅଶୋକ, ତାଳ, ଜାମୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗଛକୁ ସେ ପ୍ରସ୍ନ କରିଲେ—"ମୋ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ କି?" ସେ ମାଂଗୋ, ନୀପ, ସାଲ, କଟହ, କୁରବକ, ଧବ, ଦାନିମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ, ପରେ ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଗଛକୁ ବି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ଏଠିଏ ନୁହେଁ, ସେ ହରିଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ହରିଣ, ତୁମେ କି ମୃଗନୟନୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ?" ହାତୀକୁ କହିଲେ, "ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ତେବେ ମୋତେ କହ।" ବାଘକୁ କହିଲେ, "ମୋ ସୀତାକୁ ଦେଖିଥିଲେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କହ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ରାମ କେବେ ମନରେ ଭାବୁଥିଲେ, "ତୁମେ ଲୁଚିଅଛ, ମୋତେ ଦେଖାଯାଇଛ, ଏହି ଗଛର ପଛରେ ଲୁଚି ଚୁପ୍ ରହିଛ, ଉତ୍ତର କାହିଁକି ଦେଉନାହଁ?" କେବେ ଆହ୍ବାନ କରୁଥିଲେ, "ଥାଅ, ଥାଅ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋପାଇଁ କୌଣସି ଦୟା ନାହିଁ କି? ତୁମେ ଅତି ହସିକୁମାରି ନୁହଁ, ମତେ ଅବହେଳା କାହିଁକି କରୁଛ?" କେବେ ଭାବୁଥିଲେ, "ତୁମର ପୀତବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛ, ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଯଦି ମୋତେ ପ୍ରେମ ଅଛି, ଥାଅ।" ତାଙ୍କର ମନ ଭୟଙ୍କର ଶଙ୍କାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା—"ସେ ହସ୍ମିତା ଅପରାଧ ହେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଗଲେ। ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ବିନା ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛି। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ମୁକୁତା ଦନ୍ତ, ରକ୍ତ ଓଷ୍ଠ, ଚମତ୍କାର କୁଣ୍ଡଳ ଯୁକ୍ତ ମୁହଁ ଏବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଗଳା, ଚମ୍ପାକ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ହାର ଯୁକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଗଲେ। ତାଙ୍କର କମଳ ନମ୍ର ଦୁଇ ହାତ, କଙ୍କଣ ଯୁକ୍ତ, କମ୍ପମାନ, ତାହାକୁ ଧରି ଭକ୍ଷିଗଲେ। ତିନିଏ ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରା ଦଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ।" "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ? ହେ ସୀତା, କେଉଁଠି ଗଲୁ? ହେ ସୀତା!"—ଏହିପରି ବିଳାପ କରିକି ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଏଠୁ ସେଠା ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, କେବେ ତ୍ୱରିତ, କେବେ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଅସ୍ଥିର। ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ତଳିଯାଇ, ସେ ଅନ୍ଧବାତ ପ୍ରମାଦ ପରି ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାଧୁନିଆ ଘୁରୁଥିଲେ। ବିପୁଳ ଅରଣ୍ୟ ବ୍ରମଣ କରି, ଏଉଁପରି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଖୋଜି, ଆଶା-ନିରାଶାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଖୋଜିବାକୁ ପୁଣି ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଉଦ୍ବେଗ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଏଉଁ ଅନ୍ଧକାର ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲେ, ଏଉଁ ଖାଲି ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଘର, ଏବଂ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଆସନ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖି ସୀତାଙ୍କୁ ନ ପାଇ, ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତ ଧରି ବିଳାପ କଲେ। "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେଉଁଠି ଗଲେ ମୋ ବୈଦେହୀ? କେଉଁଠି ଗଲେ ସେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇନେଲା, କିଏ ଭକ୍ଷିଗଲା?" "ଯଦି ହସି ହସି ତୁମେ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ମୋତେ ଠଟ୍ଟା କରୁଛ, ଏହି ଦିନ ପାଇଁ ଚାଲିଲା, ମୋ ଦୁଃଖ ଦେଖି ବାହାରିଆ।" "ଯେଉଁ ମୃଗଶାବକ ସହ ତୁମେ ଖେଳୁଥିଲ, ସେମାନେ ବି ଏଉଁ ବିନୋଦିନୀ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ଏଠି ବସିଛନ୍ତି, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି।" "ସୀତା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହି ବିପୁଳ ଦୁଃଖ ମୋତେ ନିଜେ ଖାଇଦେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ ପରଲୋକରେ ମୋ ପିତା, ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥ, ମୋତେ ଦେଖିବେ। ଏହି ଶପଥ ଦେଇ ତୁମକୁ ରଖିବାକୁ କହିଥିଲି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଲା?" ଏପରି ରାମଙ୍କର ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶଙ୍କା ଓ ବିଳାପରେ ଅରଣ୍ୟ ମାନେ ମୌନ ଜବାବ ଦେଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ମାତ୍ର ସୀତା ଆଶାରେ ତଳିଯାଇଥିଲା।