ଏକ ଦିନ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫେରିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ପରିବେଶକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଗଛଗୁଡିକ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କର ଫୁଲ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଜନ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦେବତାମାନେ ତାକୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ । ଆଶ୍ରମରେ ଚମରା ଓ ଦର୍ବା ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚିଁଟି ଥିଲା, ଶୟନାସନ ବି ଉଲଟି ଥିଲା । ଏହା ଦେଖି ରାମ ଆବାର ଆବାର କ୍ଷୁଦ୍ର ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା କରିଲେ । ତାଙ୍କର ମନରେ ଅନେକ ଅନ୍ଧାର ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—"ସୀତାକୁ କେହି ଉଠାଇ ନେଇଛି କି, କିମ୍ବା ହତ୍ୟା ହୋଇଛି, କିମ୍ବା ହାରାଇ ଗଲା, କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚି ଅଛି, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶରଣ ନେଇଛି?" ତିନି ଭାବିଲେ, "ସୀତା କି ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତୁଳିବାକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମପୋଖରୀ କିମ୍ବା ନଦୀରେ ଜଳ ନେବାକୁ ଗଲେ?" ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅତିଶୟ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ କେଉଁଠି ବି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହେଇଯାଇଥିଲା । ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗର ଅପାର ସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, ରାମ ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ଦେଖି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ହେଉଥିଲେ । ସୀତାର ଶୋଧନାରେ ରାମ ଏକ ଏକ ଗଛକୁ ଦୟାପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—"ହେ କଦମ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ କଦମ୍ବ ପ୍ରିୟ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ କି? ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ, ମୋତେ କହ ।" "ହେ ବିଳ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ କି ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ, ଯାହା କମଳପତ୍ର ଭଳି ମୃଦୁ ଓ ହଳଦୀ ଶୁକ୍ଳ ପିନ୍ଧିଥିଲେ? ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ, ମୋତେ କହ ।" "ହେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ତୁମେ କି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ, ତିନି ଜୀବନ୍ତ କି ନାହିଁ?" "ହେ ଗଛମାନେ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଲୀକୁ ଜାଣିଛ, ତାଙ୍କର ଉରୁ ଗଛ ତଣ୍ଡ ଭଳି। ଏହି ଲତା, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଅତି ଚମକୁଛ ।" "ହେ ତିଳକ ଗଛ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ତୁମକୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ତିଳକ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବ ।" "ହେ ଅଶୋକ ଗଛ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାର ନାମ ତୁମର, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ; ତୁମର ନାମକୁ ସତ୍ୟ କର, ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିବାର ଅନୁମତି ଦିଅ ।" "ହେ ତାଳ ଗଛ, ତୁମେ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ କି, ତାଙ୍କର ଉରୁ ପକ୍କ ତାଳ ଫଳ ଭଳି? ଦୟା ଥିଲେ, ମୋତେ କହ ।" "ହେ ଜାମୁ ଗଛ, ତୁମେ ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ କି, ତାଙ୍କର ଚମକ ଜାମୁନାଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି?" "ହେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ, ତୁମେ ଫୁଲିଯାଇଛ; ତୁମେ କି ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ, ତିନି କର୍ଣ୍ଣିକାର ପ୍ରିୟ?" ରାମ ଆମ୍ବ, ନିପା, ବଡ଼ ସାଲ, ପନସ, କୁରବ, ଧାବା ଓ ଦାନା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ପରେ, ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ ଓ କେତକୀ ଗଛରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ଖୋଜିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଅପନିଅଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହି ଦିନ, ରାମ ମୃଗମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ମୃଗ, ତୁମେ ମୈଥିଲୀକୁ ଜାଣିଛ କି, ତାଙ୍କର ଚଉଁ ମୃଗ ଭଳି?" "ହେ ହାତୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଉରୁ ହାତୀ ତଣ୍ଡ ଭଳି; ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ, କହ ।" "ହେ ବାଘ, ତୁମେ ମୈଥିଲୀକୁ ଦେଖିଛ କି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି?" ରାମ ଭାବିଲେ, "ସୀତା, ତୁମେ ଲୁଚି ଅଛ କି? ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିଛ; ଗଛ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚି ଥିବା, କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ?" "ଅପେକ୍ଷା କର, ମୋ ପ୍ରିୟା; ତୁମେ ମୋତେ ଦୟା କରୁନାହିଁ; ତୁମେ ଅତି ହସୁଥିବା ନୁହେଁ; କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?" "ତୁମର ହଳଦୀ ଶୁକ୍ଳ ହେଇ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଛ; ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛ; ଯଦି କିଛି ସ୍ନେହ ଅଛି, ରୁହ ।" "ନିଶ୍ଚିତ, ସୀତା ଅପାୟ ହୋଇନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ତିନି ମୋତେ ଅବହେଳା କରିବେନାହିଁ ।" "ସ୍ପଷ୍ଟ, ସୀତା ମାଂସ ଭକ୍ଷୀ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଛିଁଡାଯାଇଛି ।" "ସୀତାର ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ, ଲାଲ ଓଠ, ସୁନ୍ଦର ନାକ, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମୁହଁ, ଦାନବମାନେ ଗଳି ଦେଇଛି ।" "ସୀତାର ଚମ୍ପକ ଫୁଲ ଭଳି ସୁନା ଗଳା, ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୃଦୁ, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦାନବମାନେ ଖାଇ ଦେଇଛି ।" "ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ, ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ମୃଦୁ, ଅଙ୍ଗୁଳି ଭଳି କମ୍ପିଥିବା, ଚୂଡ଼ା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦାନବମାନେ ଧରି ଦେଇଛି ।" "ମୈଥିଲୀ, ମୋତେ ବିହାର କରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦାନବମାନେ ଖାଇ ଦେଇଛି; ତିନି ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା କାଫିଳା ଭଳି ଛାଡି ଦିଅଯାଇଛି ।" "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ କି ସୀତାକୁ କେଉଁଠି ଦେଖିଛ? ହେ ପ୍ରିୟା, କେଉଁଠି ଗଲା, ହେ ମୃଦୁ ସୀତା, ହେ ସୀତା!"—ରାମ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଆବାର ଆବାର କାନ୍ଦିଲେ । ଏପରି ଶୋକ କରି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦୌଡ଼ି ଚଲିଥିଲେ; କେବେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ, କେବେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ପଡ଼ି ପଡ଼ି ଚଲିଥିଲେ । କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଅପନିଅଁ ଭଳି ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା, ଅରଣ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଚଲିଥିଲେ । ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତଠି ଖୋଜି, ଅସ୍ଥିର ଆଶାରେ ରାମ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାରେ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ଏବେ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଏକାଷଠି ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ରାମ, ଦଶରଥପୁତ୍ର, ଆଶ୍ରମକୁ ନିର୍ଜନ ଦେଖି, ପତ୍ର ଦେଉଳ ଖାଲି ଓ ଆସନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଦେଖିଲେ । ସମସ୍ତଠି ଦେଖି, ବୈଦେହୀ ନାହିଁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ହାତ ଧରି, କାନ୍ଦିଲେ । "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି? ଏଠାରୁ କେଉଁଠି ଗଲେ? କେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଉଠାଇ ନେଲେ, କିମ୍ବା କେଉଁଠି ଖାଇ ଦେଲେ?" "ସୀତା, ତୁମେ ଗଛ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚି ମୋତେ ମଜା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି? ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ମଜା ଯଥେଷ୍ଟ; ମୋ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଆସ ।" "ଯେଉଁ ଯୌବନ ମୃଗମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଖେଳ କରୁଥିଲ, ସୀତା, ସେମାନେ ଏଠି ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା କରି ବିସନ୍ନ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି ।" "ସୀତା ବିନା, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ସୀତା ଅପହାରଣର ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ମୋତେ ମୁହିଁ ଦେଇଛି ।