ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣି, ଏକ ତୀର ଲଗାଇ, ଶୀଘ୍ରଗତିରେ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ଆଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କ ମାୟାମୟ ରୂପ ଛାଡି, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ଏବଂ ହସ୍ତବଳୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ନିଜ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଲେ। ମୋର ତୀର ଆଘାତରେ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ, ସେ ଦୂରରୁ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କଲା—ଏହି ଚିତ୍କାରର କାରଣରୁ ତୁମେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଛାଡି, ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସାଠିଏ ସର୍ଗ ପାଠ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏଉଁପରେ, ରାମ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ସେ ଟେଣ୍ଟୁଆଇଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଲା। ଏହି ପୁନଃ ପୁନଃ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି, ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, "ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ଥାଉନ୍ତୁ।" ସେ ଦୃତ ଚାଲି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅତୁର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତିନି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଏଉଁ ଲିନ ହେଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ଦୃତ ଗତିରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ସୀତା ବିହୀନ ଏହି ପତ୍ର-କୁଟୀ ଏବେ ଅସୁନ୍ଦର ଓ ଧ୍ୱଂସିତ, ଯେପରି ଶୀତକାଳରେ ଏକ ପଦ୍ମସରୋବର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ବୃକ୍ଷମାନେ ମାନେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛନ୍ତି, ଫୁଲ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁଝିଯାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଏକାକୀ, ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏଠାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ଆଶ୍ରମରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଚର୍ମ, ଦର୍ଭ, ଓ ଉଲ୍ଟା ଆସନ ଦେଖି, ରାମ ବାରମ୍ବାର ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ସୀତା କ’ଣ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ନାହିଁ କି ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି, ନା କି ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା କ’ଣ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଅନ୍ୟଏଠାରେ ଅଟକିଛନ୍ତି?" ସେ ପୁଣି କହିଲେ, "ସାଧାରଣତଃ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ କି, କିମ୍ବା ପଦ୍ମସରୋବର କିମ୍ବା ନଦୀରେ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ କି?" ସେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଚାନ୍ଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତିମ ହେଉଥିଲା, ମହାନ୍ତ ରାମ ଏକ ପ୍ରମାଦୀ ମତିରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବୃକ୍ଷରୁ ବୃକ୍ଷ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଅଟାଳିକା ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ରାମ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଉଥିଲେ। "ଓ କଦମ୍ବ ବୃକ୍ଷ, ସୀତା ତୁମକୁ ଭଲପାଏ, କ’ଣ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ?" "ଓ ବିଲ୍ୱ ବୃକ୍ଷ, ଯଦି ତୁମେ ସେଇ କୋମଳ ପତ୍ର ସଦୃଶ, ପିତାମ୍ବର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବିଲ୍ୱ ଫଳ ସଦୃଶ ସ୍ତନ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ମୋତେ କୁହ।" "ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ, ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ମୈଥିଳୀ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ମୋତେ କୁହ।" "ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାଁଙ୍କର ଉରୁ ତରୁଣ ବୃକ୍ଷ ତଣ୍ଡ ସଦୃଶ। ଏହି ବୃକ୍ଷ ଲତା, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ।" "ଯେପରି ବନମଧୁମାଛ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହି ତିଳକ ବୃକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଜାଣେ।" "ଓ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ତୁମ ନାମକୁ ସତ୍ୟ କର, ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦିଅ।" "ଯଦି ଦେଖିଛ, ଓ ତାଳ ବୃକ୍ଷ, ତାଳ ଫଳ ସଦୃଶ ସ୍ତନ ଥିବା, ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହ, ଯଦି ମୋପାଇଁ ଦୟା ଅଛି।" "ଓ ଜାମୁ ବୃକ୍ଷ, ତୁମ ରୂପ ଯେପରି ଜାମୁନାଦ ସୁନା ସଦୃଶ, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଜାଣ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କୁହ।" "ଓ କର୍ଣ୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷ, ତୁମେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲିଛ, ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯିଏ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲକୁ ଭଲପାଏ, ମୋତେ କୁହ।" ଏପରି ରାମ ଆମ୍ବ, ନୀପ, ସାଲ, କଟ୍ହଳ, କୁରବ, ଧବ, ଦାନିମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ। ପରେ ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକି ଓ ଅନ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏକ ପ୍ରମାଦୀ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। "ଓ ମୃଗ, ତୁମେ କ’ଣ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯାଁଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମୃଗଶାବକ ସଦୃଶ? ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୃଗ ଦୃଷ୍ଟି ସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଶାୟଦ ମୃଗମାନଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି।" "ଓ ହସ୍ତୀ, ଯଦି ଦେଖିଛ, ଯାଁଙ୍କର ଉରୁ ହସ୍ତୀ ତଣ୍ଡ ସଦୃଶ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣ, ମୋତେ କୁହ।" "ଓ ବାଘ, ଯଦି ଦେଖିଛ, ଯାଁଙ୍କର ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦୃଶ, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ମୈଥିଳୀ ବିଷୟରେ କୁହ।" "କାହିଁକି ଦୌଡ଼ୁଛ, ପ୍ରିୟା? ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଦେଖାଯାଇଛ, ଓ କମଳ ନୟନି। ବୃକ୍ଷ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚିଯାଇ, କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହ? ରୁହ, ରୁହ, ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୟା କରୁନାହ, ତୁମେ ଅତି ହସ୍ୟ କୁରୁନାହ, ତାହେଲେ ମୋତେ କାହିଁକି ଅବହେଳା କରୁଛ? ତୁମର ପିତାମ୍ବର ତୁମକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲା, ଓ ଶୁଭ୍ର କାୟ, ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଯଦି କିଛି ସ୍ନେହ ଅଛି, ରୁହ।" "ନିଶ୍ଚିତ, ସେଇ ସୁନ୍ଦର ହାସିଥିବା ଜନକନନୀ କିଛି ଅପମାଦିତ ହୋଇନାହିଁ; ଦୁଃଖ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିପାରିବେନାହିଁ।" "ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଯୁବତୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ବିୟୋଗରେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଚିରିଦିଆଯାଇଛି।" "ନିଶ୍ଚିତ, ସେଇ ଶୁଭ୍ର ଦନ୍ତ, ଶୁଭ ଅଧର, ସୁନ୍ଦର ନାସିକା, ଚକ୍ରକର ହାର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦୃଶ ମୁଖ ଏବେ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଇଛି।" "ସେଇ କମ୍ପକର ମୃଦୁ ଶାଖା ସଦୃଶ ଦୁଇ ହାତ, କଙ୍କଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନିଶ୍ଚିତ ଚିରି ଖାଇଦିଆଯାଇଛି। ସେଇ ଯୁବତୀ, ମୋ ବିୟୋଗରେ, ଏକ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ବାଣିଜ୍ୟ ଦଳ ସଦୃଶ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।" "ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାବାହୁ, କ’ଣ ତୁମେ କେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛ? ଓ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା, ହୃଦୟଶୀଳା ସୀତା? ଓ ସୀତା!"—ଏପରି ରାମ ବାରମ୍ବାର ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ବିଲାପ କରି, ରାମ ଏପଟେ ସେପଟେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, କେବେ ଦୃତ ଚଳନ, କେବେ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ହେଉଥିଲେ।