ଏହି ଦୁଃଖଭରା ଘଟଣାରେ, ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ଧନୁଷ ତୁଣୀରରୁ ତୀର ଚାଲି, ମୋର ତୀରରେ ଶୟା ହୋଇଛି ସେ ରାକ୍ଷସ, ଯେ ମୃଗର ରୂପ ଧରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା ।” ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଟାଣି, ତୀର ଲଗାଇ, ତୀବ୍ର ତୀର ଛାଡି ଦେଲେ । ତାହାର ମାୟାବୀ ରୂପ ଛାଡି, ତାହାର ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସ, ହସ୍ତବନ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖା ଦେଲା । ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେ ରାକ୍ଷସ ଦୂରରୁ ଦୁଃଖପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କଲା, ଯାହାକୁ ଶୁଣି ତୁମେ ମୈଥିଲୀକୁ ଛାଡି ଏଠାକୁ ଆସିଗଲା । ଏହି ବିଭାଗର ଷଷ୍ଠି ସର୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ । ଏହାପରେ, ରାମ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ବାମ ଚକୁ ଫଡ଼ିଲା, ତାଙ୍କ ଚରଣ ଠିସା ହେଲା, ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେଲା । ଏହି ପୁନଃପୁନଃ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ରାମ ଭାବିଲେ, “ସୀତା ସୁଖି ରହୁ ।” ଦ୍ରୁତ ଚାଲି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ । ରଘୁନନ୍ଦନ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଦେଖିଲେ, ଏଉଁଠିଏଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ପତ୍ର ଶାଳ ଏବେ ସୀତା ବିହୀନ, ଏହାର ଶୋଭା ନଷ୍ଟ, ଶୀତକାଳର ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଳ ଭଳି ଉଜଡ଼ । ଗଛଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ପ୍ରଭା ହରାଇ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଫୁଲ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ମର୍ଜିତ, ସ୍ଥାନଟି ନିର୍ଜନ, ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି । ଆଶ୍ରମରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଚର୍ମ, ଦର୍ବ ଓ ଉଲଟା ଆସନ ଦେଖି, ରାମ ପୁନଃପୁନଃ ବିଲାପ କଲେ । ସେ ଭାବିଲେ, “ସୀତା ଉଠା ନିଆଯାଇଛି, କିମ୍ବା ହତ, କିମ୍ବା ହାରାଇ ଯାଇଛି, କିମ୍ବା ମୃଗ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ; କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚିଛି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇଛି ।” “ସେ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତୁଳିବାକୁ ଗଲା କି, କିମ୍ବା ମନ୍ଦାକିନୀ କୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ନଦୀରେ ଜଳ ନେବାକୁ ଗଲା କି ?” ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ମନୋପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚକୁ ଲାଲ ହେଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ମୃଗୟା ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ । ଗଛ ଦେଖି ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ିବା, ରାମ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଗଲେ । “ଓ କଦମ୍ବ ଗଛ, ସୀତା ତୁମକୁ ପ୍ରେମ କରେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି ? ଜାଣିଥିଲେ, ମୋତେ କହ ।” “ଓ ବିଲ୍ବ ଗଛ, ସୀତା କୁମୁଦ ପତ୍ର ଭଳି, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଖିଛ କି ?” “ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ସୀତା ତୁମକୁ ପ୍ରେମ କରେ, ଜନକନନ୍ଦନୀ ସ୍ଥିତ କି ନା ?” “ଗଛମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବେ, ତାଙ୍କ ଉରୁ ଗଛ ଭଳି; ଏହି ଲତା, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଗଛ ଚମକୁଛି ।” “ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେପରି ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଓ ତିଳକ ଗଛ, ସୀତା ତୁମକୁ ପ୍ରେମ କରେ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଖବର ଜାଣିଥିବ ।” “ଓ ଅଶୋକ ଗଛ, ଦୁଃଖ ଦୂର କର, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି; ଦ୍ରୁତ ତୁମ ନାମ ସତ୍ୟ କର, ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିବା ଦିଅ ।” “ଓ ତାଳ ଗଛ, ସୀତାଙ୍କ ଅଂଶ ତାଳ ଫଳ ଭଳି; କିମ୍ବା ଦୟା ଥିଲେ, ମୋ ପ୍ରିୟାର ଖବର ଦିଅ ।” “ଓ ଜାମୁ ଗଛ, ସୀତା ଜାମୁନାଦ ସୁବ୍ରତ ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି; ଜାଣିଥିଲେ, ନିଷ୍ଠାରେ କହ ।” “ଓ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ, ତୁମେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ; ସୀତା ତୁମକୁ ପ୍ରେମ କରେ, ତାଙ୍କ ଖବର ଦିଅ ।” ଏପରି, ରାମ ଆମ୍ବ, ନିପ, ବଡ଼ ସାଲ, କାଠାଲ, କୁରବ, ଧବା, ଦାନିମା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ରାମ ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଗଛକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ଥିର ଦେଖା ଦେଲେ । “ଓ ମୃଗ, ତୁମେ ମୈଥିଲୀକୁ ଜାଣିଛ କି, ତାଙ୍କ ଚକୁ ମୃଗ ଭଳି; ସୀତା ମୃଗ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରେ ।” “ଓ ହାତୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଉରୁ ହାତୀ ଭଳି; ଜାଣିଥିଲେ, ମୋତେ କହ ।” “ଓ ବାଘ, ସୀତା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ; ତୁମେ ଦେଖିଥିଲେ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କହ ।” ଅନ୍ତେ, ରାମ ବିଲାପ କରି କହିଲେ, “ପ୍ରିୟା, କାହିଁକି ଦୌଡ଼ୁଛ ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଦେଖା ପଡ଼ିଛ; ଗଛ ଚାରିପାଖରେ ଲୁଚିଛ, ମୋ ଉତ୍ତର କାହିଁକି ଦେଉନାହିଁ ?” “ଥିବା, ଥିବା, ଓ ଶୋଭାବନ୍ତୀ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୟା କରୁନାହିଁ; ତୁମେ ବହୁତ ହସୁନାହିଁ, କାହିଁକି ମୋତେ ଅଗ୍ରହ କରୁଛ ?” “ତୁମ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚିହ୍ନଟ ହେଲା; ଦୌଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦେଖିଲି; ଦୟା ଥିଲେ, ରୁହ ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସିକୁ ଅନ୍ୟ କେହି କ୍ଷତି କରିନାହିଁ; ସେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ମୋତେ ଅଗ୍ରହ କରିପାରିବେନାହିଁ ।” “ସ୍ପଷ୍ଟ, ଏହି ଯୁବତୀ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷି ଦେଇଛନ୍ତି; ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ବିହୀନ, ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଛିଁଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ର ଦନ୍ତ, ଲାଲ ଓଠ, ସୁନ୍ଦର ନାକ, ଅଳଙ୍କାର ଭଳି କଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି, ତାହା ଭକ୍ଷି ଦେଉଛି, ଚମକ ହରାଇଛି ।” “ସୁନ୍ଦର ଚାମ୍ପାକ ଫୁଲ ଭଳି ଗୋଲାପୀ କଣ୍ଠ, ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଅତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ, ତାହା ଭକ୍ଷି ଦେଉଛି ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୁଇ ହାତ, କିଶୋର ଶାଖା ଭଳି ନରମ, ତଳ ଭଳି କମ୍ପିତ, କଙ୍ଗନରେ ଶୋଭିତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରି ଭକ୍ଷି ଦେଇଛନ୍ତି ।” “ଏହି ଯୁବତୀ, ମୋ ବିହୀନ, ନିଶ୍ଚୟ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛି; ଦଳ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଯାତ୍ରା ଭଳି; ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିତ ।” “ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ କେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖୁଛ ? ଓ ପ୍ରିୟ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା, ସୁନ୍ଦର ସୀତା ? ଓ ସୀତା !”—ଏପରି ରାମ ପୁନଃପୁନଃ ବିଲାପ କଲେ । ଏପରି ବିଲାପ କରି, ରାମ ଏକ ଅରଣ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, କେବେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଲେ, କେବେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଠିସା ହେଲେ ।