ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିମୁଡ଼ ହୋଇଥିବା ବୈଦେହୀ, ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ମୋତେ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ତୁମର ମନୋଭାବ ମୋତେ ନେଇ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ତୁମେ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ହରାଇ ଦେଇଛ, ତେଣୁ ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ଭରତଙ୍କ ଇଂଗিতରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଯାଉଛ, ରାମ ଯେତେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ତଥାପି ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଉନାହାଁ। ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ମୋ ପଛରେ ଚାଲିଛ, ରାଘବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହିକାରଣରୁ ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଉନାହାଁ।" ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚକୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କ ଅଠି କମ୍ପିଗଲା, ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ ସେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ସୌମିତ୍ରି କଥା କହିବା ପରେ, ଶୋକ ଓ ବିମୂଢ଼ତାରେ ଭାରି ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ, ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏହା ଭୁଲ। ତୁମେ ଜାଣିଥିଲା ଯେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବି, ତଥାପି ତୁମେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିନା ମୋ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଗଲ। ଏଥିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମେପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ସୀତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଏବଂ ରୋଷରେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କଲ।" "ସେଇ ରାକ୍ଷସ, ଯିଏ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା, ସେ ମୋ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଧନୁଷ ତାଣି ତୀର ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ଘାୟଳ କଲି, ସେ ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ରାକ୍ଷସ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ମୋ ତୀରରେ ଘାୟଳ ହୋଇ, ସେ ଦୂରରୁ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କଲେ—ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲ।" ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ପଠିବାଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବାମ ଚକୁ ଫଡ଼ିଲା, ପଦକ୍ଷେପ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଦେହ କମ୍ପିଗଲା। ଏପରି ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ କହୁଥିଲେ—"ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉନ୍ତୁ।" ସେ ଦୃତ ଚାଲି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ଖାଲି ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଏଠା ଉଠା ଦୃତ ଚାଲି, ସବୁଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ଶୂନ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟହୀନ ପତ୍ର-କୁଟୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏଉଁ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଯେପରି ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମସରୋବର ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରକୃତି ମାନେ ମନୋଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଗଛ ଫୁଲ ଝଡ଼ି, ମୃଗପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖିତ, ଆଶ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଳକ୍ଷଣୀୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତିନି ଚାରିପାଖରେ ଅସ୍ଥିର ଚର୍ମ, ଦର୍ଭି ଓ ଉଲ୍ଟା ପଡ଼ିଥିବା ଆସନ ଦେଖି, ରାମ ପୁନଃ ପୁନଃ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ସେ ଚୋରିଯାଇଛନ୍ତି କି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି କି, ଭ୍ରମ ହେଇଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା କୌଣସି ପଶୁ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଗଲେ କି? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଅନ୍ୟକେଉଁଠି ଅଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି?" "ସମ୍ଭବତଃ ସେ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମସରସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ।" ରାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅରଣ୍ୟ ତଲାଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟାକୁ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚକୁ ରକ୍ତ ହୋଇଗଲା, ସେ ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭଳି ଏଠାଉଠା ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗଛ ଗଛ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ି, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚି, ରାମ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଉଥିଲେ। "ହେ କଦମ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ କି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ? ସେ କଦମ୍ବ ଭଲପାଉଥିଲେ। ଜଦି ଜାଣ, ମୋତେ କହ, ଯାହାର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି।" "ହେ ବିଲ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି, ଯିଏ କୋମଳ ପତ୍ର ସମ ଓ ପୀତବସନା, ଯାହାର ସ୍ତନ ବିଲ୍ବ ଫଳ ପରି?" "ହେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ତୁମେ ଜାଣ, ସେ ଜୀବିତ କି ନାହିଁ?" "ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଗଛମାନେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି, ଯାହାର ଜଂଘା ଗଛ ତଣ୍ଡ ପରି; ଏହି ଲତା, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଗଛ ଦେଖି ମନେ ପଡ଼ୁଛି।" "ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଯେପରି ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହି ତିଳକ ଗଛ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, କାରଣ ସେ ତିଳକ ଗଛ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି।" "ହେ ଅଶୋକ ଗଛ, ଶୋକ ଦୂରକରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି; ତୁମ ନାମ ନ୍ୟାୟସାର୍ଥକ କର, ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖାଇ ଦିଅ।" "ହେ ତାଳ ଗଛ, ଯାହାର ସ୍ତନ ପକ୍ୱ ତାଳ ଫଳ ପରି, ତୁମେ ଦେଖିଥିଲେ କି, ଦୟା ଦେଖାଇ, ମୋତେ କହ।" "ହେ ଜମ୍ବୁ ଗଛ, ଯାହା ଜମ୍ବୁନାଦ ସୁନା ପରି ଅଭା, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଥିଲେ କି, ଜାଣିଥିଲେ ଦୟାକରି କହ।" "ହେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ, ତୁମେ ମହା ଫୁଲିଛ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ, ଯିଏ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଭଲପାଉଛି, ମୋତେ କହ।" ଏପରି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରାମ ଆମ୍ବ, ନୀପ, ସାଳ, କଠାଳ, କୁରବ, ଧବ, ଦାଳିମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ତଳାଶ କଲେ। ପଛରେ ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଆଦି ଗଛମାନେ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଏକ ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ପରି ଚାଲିଗଲେ। "ହେ ମୃଗ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ଚକୁ ମୃଗଶାବକ ପରି? ସେ ମୃଗନୟନା, ଶାୟଦ ତୁମମାନେ ସହ ଅଛନ୍ତି।" "ହେ ହସ୍ତୀ, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି, ଯାହାର ଜଂଘା ହସ୍ତୀ ତଣ୍ଡ ପରି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ତୁମେ ଜାଣ, ମୋତେ କହ।" "ହେ ବାଘ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଭୟ ନ କର, ମୋତେ ମୈଥିଳୀ ବିଷୟରେ କହ।" "ତୁମେ କାହିଁକି ପଳାଉଛ, ପ୍ରିୟା? ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଦେଖାଯାଇଛ, ହେ କମଳନୟନୀ। ଗଛ ଛାଡ଼ି ଲୁଚି ରହିଛ, କାହିଁକି ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହ?" "ଥାଅ, ଥାଅ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ମୋପ୍ରତି କୌଣସି ଦୟା ନାହିଁ। ତୁମେ ବେଶୀ ହସିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ ନୁହଁ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?