ଏହି ଲୀଳାମୟ କଥାରେ, ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଏବଂ ଅଜୟତା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି କିମ୍ବା ଆଗକୁ ହେବାକୁ ଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ବିଚଳିତ ମନଃସ୍ଥିତିରେ ବୈଦେହୀ ଆଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସୀତା କହିଲେ, “ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧର୍ମିକ; ମୋର ଭାଇ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ତୁମେ କେବେ ମୋତେ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ବରତଙ୍କ ଇଂଗিতରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଛ; ସେ ଯେତେ ଦୁଃଖରେ ଡାକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଲ। ତୁମେ ଲୁଚିଥିବା ଶତ୍ରୁ, ମୋ ପଛରେ ତୁମର ନିଜସ୍ୱ ଲାଭ ପାଇଁ ଚାଲିଛ, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହିକାରଣରୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉନାହିଁ।” ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କ ଓଠ ଖିନ୍ନତାରେ କାଂପୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ରୃଷ୍ୟମୂକ୍ତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ସୌମିତ୍ରି କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ଦୁଃଖ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ରାମ କହିଲେ, “ହେ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ତୁମେ ସୀତା ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲ। ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବି, ତଥାପି କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ସୀତାଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କଥାରେ ମନ ଦେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଗଲ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରି, କେବଳ ସୀତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ ଏଠାକୁ ଆସିଗଲ। ଯିଏ ମୃଗ ରୂପ ଧରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲ, ସେ ରାକ୍ଷସ ମୋ ବାଣରେ ବଧ୍ଦ ହୋଇଛ। ମୁଁ ଧନୁଷ ତାଣି ବାଣ ଧରି ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲି; ସେ ମାୟା ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ମୋ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେ ଦୂରରୁ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି ମୋତେ ଡାକିଲେ—ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ।" ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶେଷରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏହି ସାଠିଏଁ ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରାଯିବ। ଏହିପରେ, ରାମ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ୁଥିଲା, ପଦ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସରୀର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ଏମିତି ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ତିନିବାରି ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, "ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ରୁଅନ୍ତୁ।" ତିନି ଅତିଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ଖାଲି ଘର ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ଚାଉଁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଦୃତ ଚଳନରେ ଦେଖିଲେ। ତିନି ଦେଖିଲେ ଏହି ପତ୍ରକୁଟୀ ସୀତା ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ସମସ୍ତ ଶୋଭା ନଷ୍ଟ, ଶୀତକାଳର ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ପରି ଅବିରାମ। ଗଛମାନେ ମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାଳା, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ। ତିନି ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ରମରେ ଚର୍ମ, ଦର୍ଭୀ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ପଡ଼ିଛି, ଆସନ ଉଲଟି ହୋଇଛି; ଏହା ଦେଖି ରାମ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖ କରିଲେ। ତିନି କହିଲେ, “ସୀତାକୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଛି କି, ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି କି, ହାରାଇ ଯାଇଛି କି, କିମ୍ବା କୌଣସି ପଶୁ ଖାଇଦେଇଛି କି? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚି ରହିଛି କି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇଛି କି?” ସେ ଭାବିଲେ, “ସମ୍ଭବତଃ ସେ ପୁଷ୍ପ କିମ୍ବା ଫଳ ତୁଳିବାକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ କିମ୍ବା ନଦୀରେ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ।” ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅରଣ୍ୟ ତଲାଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରୁ ସେଠା ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତିନି କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ଦେଖି ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ହେ କଦମ୍ବ, ତୁମେ କି ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ? ଯଦି ଜାଣ, ମୋତେ କୁହ, ଯାହାର ମୁହଁ ଅତି ସୁନ୍ଦର।” ବିଳ୍ବ ଗଛକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ତାକୁ ଦେଖିଛ, ଯିଏ କମଳିଆ ପତ୍ର ପରି ମୃଦୁ ଓ ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ବିଳ୍ବ ଫଳ ପରି ଅନ୍ତଃପୁଷ୍ଟି; ମୋତେ କୁହ।” ଅର୍ଜୁନ ଗଛକୁ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ତୁମେ ଜାଣିଛ କି?” ତିନି ଭାବିଲେ, ଗଛମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାର ଜଂଘା ଗଛ ତଣ୍ଡ ପରି; ଏହି ଲତା, ପତ୍ର ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେପରି ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏହି ତିଳକ ଗଛ ନିଶ୍ଚିତ ତାକୁ ଜାଣେ। ଅଶୋକ ଗଛକୁ କହିଲେ, “ହେ ଅଶୋକ, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କର, ମୋତେ ତୁମ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଇଦିଅ।” ତାଳ ଗଛକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ଅଂକ ତାଳ ଫଳ ପରି, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ।” ଜାମୁ ଗଛକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ରୂପ ଜାମୁନାଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି, ମୋତେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କୁହ।” କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ତୁମେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲିଛ; ଯଦି ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ଦେଖିଛ, ମୋତେ କୁହ।” ରାମ ଆମ୍ବ, ନିପ, ସାଲ, କଠଳ, କୁରବ, ଧବ, ଦାନିମା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ। ପରେ ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ, କେତକୀ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ, ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ମୃଗମାନେ ଦେଖି କହିଲେ, “ହେ ମୃଗ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଜାଣିଛ କି? ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମୃଗଶାବକ ପରି; ସେ ତୁମମାନଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି କି?” ହାତୀକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଦେଖିଛ, ତାଙ୍କର ଜଂଘା ହାତୀ ତଣ୍ଡ ପରି, ମୋତେ କୁହ।” ବାଘକୁ କହିଲେ, “ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ମୈଥିଳୀକୁ ଦେଖିଛ, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ମୋତେ କୁହ।” ତିନି ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, “ହେ ପ୍ରିୟା, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୌଡ଼ୁଛ? ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଦେଖାଯାଇଛ। ଗଛମାନେ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛ, କାହିଁକି ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହଁ?