ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିନାହିଁ, ସୀତାଙ୍କ ଦୁର୍ବୋଧ କଥାମାନେ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସୀତା ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, ଯେପରିକି ବଡ଼ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଥିବା, ତାଙ୍କର 'ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର!' କହିବା ସ୍ୱର ମୋ ଶ୍ରବଣରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ମୁଁ ଏହି ବିପଦ ଉପରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବାରୁ, ମୈଥିଲୀ ତୁମ ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ ଦେଖାଇ, ମୋତେ ବାରମ୍ବାର ବିନତି କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚାପ ରେ, ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଯିବାକୁ କହିଲି, କିନ୍ତୁ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲି—'ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଦୂତ ବିକ୍ରମୀ ରାକ୍ଷସ ଦେଖୁନାହିଁ, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏପରି ଘଟଣା କେବେ ଘଟିନାହିଁ।' 'ଏକ ସଂସ୍କାରିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏପରି ଅପମାନଜନକ ଚିତ୍କାର କରିପାରିବେ—'ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ସୀତା'—ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରେ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କିଏ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ଭାଙ୍ଗା ଭାଙ୍ଗା ସ୍ୱରରେ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଉଦ୍ଧାର କର' କହିଲା? ଏହି 'ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର' ଚିତ୍କାର, ଯାହା ଭୟରେ କୌଣସି ଦୂତ ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ତୁମକୁ ଚିନ୍ତିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଚାଳି।' 'ଏହି ଉତ୍ତେଜନା ଯଥେଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ ହେବା; ତିନି ଲୋକରେ ରଘୁବୀରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ କେଉଁ ମଣିଷ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କିମ୍ବା ଅଜନ୍ମା ଯେଉଁଠାରେ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ମଣିଷ ରଘୁବୀରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।' ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭ୍ରମିତ ମନ ନେଇ, ବୈଦେହୀ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିଲେ—'ତୁମର ମତ ମୋ ପ୍ରତି ଏକଦମ ପାପମୟ; ମୋ ଭାଇ ହାରିଗଲା, ତୁମେ ମୋତେ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' 'ବରତଙ୍କ ଇଂଗିତରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଚିତ୍କାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହିଁ।' 'ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ମୋ ପଛରେ ଚାଲିଛ, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ, ରଘୁବୀରଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ଏହିପାଇଁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହିଁ।' ଏପରି ବୈଦେହୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗରେ ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ଅଞ୍ଜଳି କମ୍ପିଗଲା, ରାଗରେ ଠିଏଁ ହୋଇ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୋକ ଓ ଭ୍ରମରେ ବିମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—'ସମ୍ବିତ୍, ତୁମେ ସୀତା ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏହା ଅପରାଧ।' 'ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ତଥାପି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ମହିଳାଙ୍କ ଦୁର୍ବୋଧ କଥା ଶୁଣି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ।' 'ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଦୁଃଖିତ ମହିଳାଙ୍କ ଦୁର୍ବୋଧ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି।' 'ସଂଶୟ ନାହିଁ, ତୁମେ ସୀତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦୀପନାରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ, ରାଗରେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରିନାହିଁ।' 'ସେ ରାକ୍ଷସ, ମୋ ତୀରରେ ନିହତ ହୋଇଛି—ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗ ରୂପ ଧରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା।' 'ମୁଁ ଧନୁ ତାଣି, ତୀର ଲଗାଇ, ତୀବ୍ର ତୀର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଘାୟଲ କରିଲି; ତାଙ୍କ ମାୟା ରୂପ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର କମ୍ପିଗଲା, ରାକ୍ଷସ ଭୂଷିତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।' 'ମୋ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହୋଇ, ଦୂରରୁ ଦୁଃଖର ଭରା ସ୍ୱରରେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏବେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ ତୁରନ୍ତ ଗତି କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ବାମ ଚକ୍ଷୁ ଫଡ଼ିଲା, ତାଙ୍କ ପା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲା। ଏପରି ବିପରୀତ ଶକୁନ ଦେଖି, ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ—'ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁ।' ତୁରନ୍ତ ଏଗୁଆ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆଶ୍ରମ ଖାଲି ଦେଖି, ରାମ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ତୁରନ୍ତ ଏଠାଠିଏ ଦୌଡ଼ି, ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ପତ୍ରକୁଟି ସୀତା ବିନା ଶୂନ୍ୟ, ତାହାର ଶୋଭା ନଷ୍ଟ, ଶୀତକାଳର ଅଳି ପୋଖରୀ ପରି ଅବନତ। ବୃକ୍ଷମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି, ଫୁଲ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଶିଥିଳ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଜଙ୍ଗଳ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା ପରି ନିରବ। ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଚର୍ମ, ଦର୍ବ, ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଆସନ ଉଲଟି ଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅନେକବାର କାନ୍ଦିଲେ। 'ସେ ଉଠାଇ ନିଯାଇଛି, କିମ୍ବା ମୃତ, କିମ୍ବା ହାରିଗଲା, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଳରେ ଭୟରେ ଲୁଚିଛି, କିମ୍ବା ଶରଣ ନେଇଛି,' ବିଚାର କଲେ। 'ସମ୍ଭବତଃ ସେ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ନେବାକୁ ଗଲା, କିମ୍ବା ଅଳି ପୋଖରୀକୁ, କିମ୍ବା ନଦୀରେ ଜଳ ନେବାକୁ ଗଲା।' ସେ ଜଙ୍ଗଳରେ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ରାମ ଭ୍ରମିତ ମନେ ମାଦ ପରି ଚାଲିଗଲେ। ବୃକ୍ଷରୁ ବୃକ୍ଷ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଭିତରେ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି, ରାମ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖର ଶାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚାଲିଗଲେ। 'ହେ କଦମ୍ବ ବୃକ୍ଷ, ସୀତା ଯାହା କଦମ୍ବ ପ୍ରେମ କରିଥାଏ, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ କି? ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ, ମୋତେ କହ, ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ ସୁନ୍ଦର।' 'ସେ କି ନରମ ପତ୍ର ପରି, ପୀତ ଚେର ହେଇଥିବା, ହେ ବିଳ୍ବ ବୃକ୍ଷ, ତୁମେ ଦେଖିଥିଲେ, ମୋତେ କହ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପ୍ରଦେଶ ବିଳ୍ବ ଫଳ ପରି।' 'ହେ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରେମ କରେ, ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଜୀବିତ କିମ୍ବା ମୃତ, ମୋତେ କହ।' 'ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ହିଥିବେ, ତାଙ୍କ ଉରୁ ବୃକ୍ଷ ତଣ୍ଡ ପରି; ଏହି ବୃକ୍ଷ ଲତା, ପତ୍ର, ଫୁଲରେ ଶୋଭା ପାଉଛି।