ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁନି ଶୋକାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିନଥିଲି; ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଓ କଠୋର କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଆସିଛି। ସୀତା ମୋତେ ବଡ଼ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ଡାକିଥିଲେ, ମାନେ ମୁଁ ବଡ଼ କାହାରିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ଝାଡ଼ ଖାଇଥିବା ପରି ଲାଗିଲା, ତାଙ୍କ ‘ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ’ ବାଣୀ ମୋ କାନକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ତୁମ ଦୁଃଖର ଏହି ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ମୈଥିଲୀ ମୋତେ ପ୍ରେମରେ ପୁଣିପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଭୟଭୀତ ଥିଲେ, ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ। ସେ ଦୃଢ଼ ଉନ୍ମାଦରେ ମୋତେ ଯିବାକୁ କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲି— ଏଠାରେ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଏମିତି ଭୟ ହେବାକୁ ପାରେ; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏପରି କିଛି ଘଟିନାହିଁ। ଏମିତି ମହାନ ଉତ୍ତମ ଯୋଧ୍ୟା ରାମ ନିଜେ ‘ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ, ସୀତା’ ବୋଲି ଅପମାନଜନକ ଚିତ୍କାର କିପରି କରିପାରିବେ? ସେ ତ ଦେବତାମାନେଠାରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ। କିଏ, କିଏ ଉପରେ ଭରସା କରି, ମୋ ଭାଇର ସ୍ୱରରେ, ଏମିତି ଭଙ୍ଗି ଭଙ୍ଗି ଚିତ୍କାର କଲେ—‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ’? ରାକ୍ଷସ ଭୟରେ ଏହି ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀଙ୍କ ଏହି ଚିତ୍କାର ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମହିଳାମାନେ ଏଭଳି କଥା କହିଥାନ୍ତି। ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଛାଡ଼; ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଭୟ ଛାଡ଼। ତିନି ଲୋକରେ ଏମିତି କୌଣସି ପୁରୁଷ ନାହିଁ, ଯିଏ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବ। ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ଆଗକୁ ହେବାକୁ ଥିବା କୌଣସି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବ ନାହିଁ; ରଘୁନାଥ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ବିମୂଢ଼ ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ବୈଦେହୀ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ମୋତେ କଠିନ କଥା କହିଲେ—‘ତୁମ ମୋତେ ନିମିତ୍ତ ଅପବିତ୍ର ଭାବ ରଖ; ମୋ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋତେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଭରତଙ୍କ ଇଙ୍ଗিতରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗିଛ; ରାମ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହଁ। ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ମୋ ପଛରେ ଲାଗିଛ, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହଁ।’ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଖି ରେଗଲା, ମୁଁହ ରେଇଗଲା, କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଥା କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅସ୍ମଞ୍ଜସରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ କହିଲେ—‘ହେ ସାଉମିତ୍ର, ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏହା ଭୁଲ କରିଛ। ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେଠାରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ତଥାପି ତୁମେ ବିକ୍ରୋଧିତ ସୀତାଙ୍କ ତୀବ୍ର କଥା ଶୁଣି ଏଠାକୁ ଆସିଗଲ। ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ତୁମେ ସୀତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରିଛ। ସେଇ ରାକ୍ଷସ, ଯିଏ କୃଷ୍ଣମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା, ସେ ମୋ ତୀରରେ ବଧ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଧନୁଷ ତାଣି ତୀର ଧରି, ତାଙ୍କୁ ତିବ୍ର ବାଣ ଦେଇ ଘାତ କଲି; ତାଙ୍କ ମାୟା ରୂପ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ରତ୍ନ ମୁଦ୍ରା ଥିବା ସେଇ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ମୋର ବାଣରେ ଘାୟଲ ହେବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଦୂର ଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି ମୋତେ ଡାକିଲେ—ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ।" ଏହି ଭାବେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସଠିଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ରାମ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଲା। ଏମିତି କିଛି ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ରାମ ପୁଣିପୁଣି କହୁଥିଲେ—‘ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ଥାଉନ୍ତୁ।’ ସେ ଦୃତ ଗତିରେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ହୋଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଖାଲି ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ରଘୁନନ୍ଦନ ଏକଏକି ଦୃତ ଚଳନରେ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଘୂରି ଘୂରି ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ସୀତା ବିହୀନ ପତ୍ର ଗୃହ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଉଛି, ଶୋଭା ହରାଇଛି, ଶୀତକାଳର ପଦ୍ମ ସରୋବର ପରି ଉଜାଡ଼। ଗଛମାନେ ମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଫୁଲ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛି, ସେଠା ନିର୍ଜନ ଅଟାଳିକା, ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଶ୍ରମ ଭିତରେ ଅସ୍ଥବ୍ୟସ୍ଥ ଚର୍ମ, କୁଶ ଚାଉଳ ଓ ଅଲଟାଇଯାଇଥିବା ଆସନ ଦେଖି ରାମ ପୁଣିପୁଣି ବିଳାପ କରିଲେ—‘ସେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି କି, ମାରିଦେଇଛି କି, ହେବାକୁ ହେଲେ ହରାଇଗଲେ କି, କିମ୍ବା କେହି ଖାଇଦେଲେ କି? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚିଗଲେ କି, ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି କି?’ ‘ସେ କଦାଚିତ୍ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତୁଳିବାକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ସରୋବରକୁ, କିମ୍ବା ଜଳ ଆଣିବାକୁ ନଦୀକୁ ଗଲେ।’ ରାମ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଆଖି ଦୁଃଖରେ ରେଗଲା, ମହାନ ରାମ ବେପରୋଆ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଭୂମିକୁ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ରାମ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ସେ କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ଦେଖି କହିଲେ—‘ହେ କଦମ୍ବ, ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତା, ଯିଏ କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ଭଲପାଏ, ତାକୁ ଦେଖିଛ କି? ଜଦି ଜାଣ, ତେବେ ମୋତେ କହ, ଯାହାର ମୁହଁ ଅତି ଶୋଭାମୟ।’ ‘ତୁମେ ଦେଖିଥିଲେ କି, ଯିଏ କମଳ ତରୁଣ ପତ୍ର ସଦୃଶ ଏବଂ ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି? ହେ ବିଳ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ ଜଦି ଜାଣ, ତେବେ ମୋତେ କହ, ଯାହାର ଉଦର ମାନେ ବିଳ୍ବ ଫଳ ସଦୃଶ।’ ‘ହେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ଅର୍ଜୁନ ଗଛକୁ ଭଲପାଏ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିଛ କି? ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ?’ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଗଛମାନେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାର ଉରୁ ଗଛର ତଣ୍ଡ ସମାନ।