ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମକୁ ସୀତାବିହୀନ ଏହି ପଥରେ ଦେଖି ମୋର ବାମ ଆଖି, ବାମ ହାତ ଓ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଏହି କଥା କହି ରାମ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସଦାଚାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଶୋକାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଏଠାକୁ ଆସିନାହିଁ; ତାଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଆସିଛି। ସୀତା ବଡ଼ ଜୋରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ଡାକିଥିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ବଡ଼ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଉପାଲମ୍ବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ‘ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ!’ ଏହି ଦୟାନିୟ କଥା ମୋ କାନରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ତୁମର ଏହି ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ଡାକ ଶୁଣି, ସୀତା ତୁମ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୋତେ ବାରମ୍ବାର ତୁମପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜୋର ଉପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରାଇ ଏପରି କଥା କହିଥିଲି— ‘ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେ ଏପରି ଭୟ ଦେଇପାରିବ; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏପରି କିଛି କେବେ ଘଟିନାହିଁ। ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ଦେବତାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ, ସେ କେମିତି ଏପରି ନିଚ ଏବଂ ଅପମାନଜନକ ଡାକ ‘ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ, ସୀତା!’ କହିପାରିବେ? କେଉଁ ଲୋକ ଏପରି ଭଙ୍ଗ ଶବ୍ଦରେ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଡାକକୁ ଉପଯୋଗ କଲେ— ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ’? ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଭୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ କହିଥିଲେ, ମହିଳେ, ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ, ଏହି ଚଳ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପଯୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଆପଣ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଭୟ ହୁଅନ୍ତୁ; ତିନି ଲୋକରେ ଏମିତି କେହି ନାହିଁ, ଯିଏ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଆଗକୁ ନେବେ, ଏମିତି କେହି ନାହିଁ, ଯିଏ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିବ; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ଭ୍ରମିତ ମନେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିଲେ— ‘ତୁମର ମନୋଭାବ ମୋ ପ୍ରତି ପାପମୟ; ମୋ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଭରତଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ରାମଙ୍କ ପଛକୁ ଲାଗିଛ, ତେବେ ସେ ଯେତେ ଦୁଃଖରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଉନାହିଁ। ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ମୋ ସହ ଚାଲିଛ, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହିପାଇଁ ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଉନାହିଁ।’ ଏମିତି ବୈଦେହୀଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ ହେଲା, ଅପାର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଓଠ ଫଫାଇଯିବା ସହିତ ସେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡି ଚଲିଗଲେ। ଏପରି କ୍ରୋଧାକୁଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତିରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ କହିଲେ— ‘ମୃଦୁ ଭାଷୀ, ତୁମେ ସୀତାକୁ ଛାଡି ଏଠାକୁ ଆସି, ଅପରାଧ କରିଛ। ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ତଥାପି ତୁମେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଥିବା ସୀତାଙ୍କ କଥାରେ ଚାଲି ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ଏପରି କଥାରେ ମୋର ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ମାନିନାହ। ଯିଏ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂର କରିଥିଲା, ସେ ରାକ୍ଷସ ମୋ ବାଣରେ ନିପାତିତ। ଧନୁଷ ଟାଣି ବାଣ ଧରି, ମୁଁ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ବାଣରେ ଆଘାତ କରିଥିଲି; ସେ ମାୟା ରୂପ ଛାଡି ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ କଲେ, ତାହା ଶୁଣି ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଛାଡି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ସେ ଲଞ୍ଛିତ ହେଲେ ଓ ହୃଦୟ କମ୍ପିଲା। ଏପରି ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ସେ ବାରମ୍ବାର କହୁଥିଲେ—‘ସୀତା ନିରାପଦ ରହୁନ୍ତୁ।’ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଚାଲି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଖାଲି ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ତୁରନ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତିନି ଦେଖିଲେ ଯେ, ପତ୍ର ଘର ସୀତା ବିନା ଶୂନ୍ୟ, ତାହାର ସମସ୍ତ ଶୋଭା ନଷ୍ଟ, ଶୀତକାଳରେ ମାନେ ଅବସାନ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମସରୋବର ପରି। ଗଛମାନେ ମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ମାଳିକା, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିର୍ଜନ। ଆଶ୍ରମ ଭିତରେ ଚମର ଓ ଦର୍ଭି ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଛିଣି ପଡ଼ିଛି, ଆସନ ଉଲଟିଯାଇଛି—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ବାରମ୍ବାର ବିଳାପ କରିଲେ। ‘ସେ ଚୋରି ହୋଇଛି କି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି କି, ହାରାଇଯାଇଛି କି, କିମ୍ବା କୌଣସି ପଶୁ ଖାଇଦେଇଛି? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚି ରହିଛି କି, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି?’— ଏପରି ଅନେକ ଧାରଣା କରୁଥିଲେ। କେବଳ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତୁଳିବାକୁ ଗଲେ କି, କିମ୍ବା ପଦ୍ମସରୋବର କିମ୍ବା ନଦୀକୁ ପାଣି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ କି?’ ଏପରି ଭାବି ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜି, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ସେ ଅନ୍ମାଦ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରାୟ ହେଲେ। ଗଛରୁ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି, ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ‘ହେ କଦମ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ କି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ? ସେ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି। ଜଦି ତୁମେ ଜାଣ, ତେବେ ମୋତେ କହ, ଯାହାର ମୁହଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ। ହେ ବିଳ୍ବ ଗଛ, ସେ କଦଳୀପତ୍ର ସଦୃଶ ଦେହ ଓ ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ କି? ତାଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ତନ ବିଳ୍ବ ଫଳ ସମାନ। ହେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, କହ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଗଛମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ଉରୁ ଗଛ ତଣ୍ଡ ସମାନ; ଏହି ଗଛ ଲତା, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଆ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତିମୟ ଦେଖାଯାଉଛି।’ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାମ ଆଶ୍ରମ ଛାଡି ଅନ୍ତର୍ବନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକ ଅପରିମିତ ବିୟୋଗରେ ଭରିଗଲା।