ହାୟ, ମୁଁ କେତେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି! ଶତ୍ରୁଙ୍କର ସଂହାର କରିଥିବା ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା? ଶାୟଦ ଏହି ଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଲିଖାଯାଇଥିଲା। ଏମିତି ଭାବି, ରାଘବ ନିଜ ମନରେ ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେ ଜନସ୍ଥାନ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ସେ ନିଜ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଯୋଗ କରୁଥିଲେ, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ, ଭୂଖ ଓ ପିପାସାରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ରମ ଖାଲି। ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୀତା ଯେଉଁଠି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ସେଠି ସନ୍ଧାନ କଲେ। ଆଶ୍ରମକୁ ଚିହ୍ନିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଦେହେ କୁଣ୍ଡଳି ହେଲା, ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହେଲେ। ଏଠିଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆଶ୍ରମରୁ ଫେରିବା ବେଳେ, ରାଘବ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଥାରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ କାହିଁକି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଲା? ସେ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି ଏଇ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ। ତୁମକୁ ମୈଥିଲୀ ଛାଡ଼ି ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟ ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି। ମୋ ବାମ ଆଖି, ବାମ ବାହୁ ଓ ହୃଦୟ ତିବ୍ର କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁପରି ସିତା ଦୂରେ ଏବଂ ତୁମେ ଏଇ ପଥରେ ଆସୁଛ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ମନରେ ଚାହିଲି ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କର କଠୋର କଥାରେ ମୋତେ ତୁମ୍ଭାଁକୁ ଆଣିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଡାକିଥିଲେ, ଏବଂ 'ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଆହ୍ୱାନ ମୋ କାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତୁମ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ମୈଥିଲୀ ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଆଉ ଆଉ ମୋତେ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ, କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ କହୁଥିଲେ। ସେ ଆଗ୍ରହ କରି କହୁଥିଲେ, ମୁଁ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରି କହିଲି—'ମୁଁ କୌଣସି ରାକ୍ଷସକୁ ଏଠି ଦେଖୁନାହିଁ, ଏପରି କିଛି ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।' କିପରି ଏମିତି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଦେବତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ 'ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ, ସୀତା' ଭଳି ନିମ୍ନ କଥା କହିପାରିବେ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କିଏ ମୋ ଭାଇଙ୍କର ଭାବରେ ଏହି ଭଙ୍ଗ କଣ୍ଠରେ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ଡାକିଲେ? ଏହି ଡାକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଭୟରେ କହିଥିବା କଥା ଅଟୁଟ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏତେ ଉତ୍କଣ୍ଠା ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଭୟ ରୁହ। ତିନି ଲୋକରେ କେହି ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଆସନ୍ତା ଦିନରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, କେହି ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭ୍ରମିତ ମନରେ ବୈଦେହୀ ଅଂଶୁ ଝରାଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ—"ତୁମ ମନ ମୋ ପ୍ରତି ଅଧର୍ମିକ; ମୋ ଭାଇ ହରାଇଗଲେ, ତୁମେ କେବେ ମୋତେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭରତଙ୍କ ଇଂଗିତରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗିଛ; ସେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଉନାହିଁ। ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଏଠି ରହିଛ, ରାଘବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; ଏହିଠି ପାଇଁ ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଉନାହିଁ।" ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଲା, ମୁଁହ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଓ ସେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଥା କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ଅତିଭୂତ ରାମ କହିଲେ—"ହେ ଶାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଆସିଛ, ଏହା ଭୁଲ କାମ। ତୁମେ ଜାଣିଥିଲ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଲେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ତଥାପି ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଆଗ୍ରହିତ କଥାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଖୁସି ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ତୁମେ ସୀତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରିନାହଁ। ଏହି ଆଶ୍ରମରୁ ମୋତେ ଛଲକରି ଏକ ମୃଗ ଆକାରରେ ଯିଏ ଦୂରେ ନେଇଗଲା, ସେ ରାକ୍ଷସ ମୋ ତୀରରେ ନିହତ ହୋଇଛି। ଧନୁଷ ତାଣି ତୀର ଧରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ତୀରରେ ଘାତ କରିଲି; ସେ ମାୟା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭଙ୍ଗିଗଲା, ଓ ରତ୍ନ ଶୋଭିତ ଅଭୂଷଣରେ ତାଙ୍କ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ମୋ ତୀରରେ ଘାତ ହୋଇ, ଦୂରରୁ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ ସେ ମୋତେ ଡାକୁଥିଲେ—ଏହି ଡାକ ଶୁଣି ତୁମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲ।" ଏଠିଠାରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୀଘ୍ର ଦୌଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ସେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଓ ଅଙ୍ଗ କମ୍ପିତ ହେଲା। ଏପରି ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ—"ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ଥାଉ।" ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହରେ ଦୌଡ଼ି, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ରମ ଖାଲି ଓ ଅନ୍ୟତମ ଚିନ୍ତାରେ ଏକଦମ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ତ୍ୱରିତ ଚାଲି, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମକୁ ନଜର ଦେଲେ। ପତ୍ରର ଘର ଏବେ ସୀତା ବିହୀନ, ତାର ଶୋଭା ହରାଇଯାଇଛି, ଶୀତକାଳର ମାନ୍ଦା ହ୍ରଦ ସମାନ ନଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି। ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁଷ୍ପ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁଝିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠି ମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଜନ, ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଶ୍ରମ ଭିତରେ ଚମର, କୁଶ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଭାବରେ ଛିଟିଯାଇଛି, ଆସନ ଉଲଟିଯାଇଛି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ଅନୁଚିନ୍ତନ କରି ଅନୁଶୋଚନ କରୁଥିଲେ।