ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ରାମଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରିଗଲା ଯେ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏପରି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଲିଖାଯାଇଥିଲା ବୋଧେ; ଏବେ କଣ କରିବି? ମୋ ଭାଗ୍ୟ ଏପରି ଅନିଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଥିଲା କି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସୀତାଙ୍କୁ ମନେପକାଇ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଦୌଡ଼ି ଚଲିଗଲେ । ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ହତାଶାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ଅଭିଯୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଖିଗଲା, ଭୋକ ଓ ତିଆରିରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ । ଶିବିରକୁ ପହଞ୍ଚି ଦେଖିଲେ, ସେଠା ଖାଲି—ସୀତା ନାହାନ୍ତି । ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୀତା ଯେଉଁଠି ଚାଲିଥିଲେ, ସେଠା ଖୋଜିଲେ । ଆଶ୍ରୟକୁ ଚିହ୍ନି ପାରି, ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଇଲା, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଆଶ୍ରମରୁ ଫେରୁଥିବାବେଳେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ରାମ, ରଘୁବଂଶୀ ରାଘବ, ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କାହିଁକି ମୈଥିଲୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଲ? ସେ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକି ରହିଥିଲେ । ତୁମକୁ ମୈଥିଲୀ ବିନା ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହେଲି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ବାମ ଆଖି, ବାମ ହାତ ଓ ହୃଦୟ ଫଡ଼ିଉଠୁଛି; ଏମିତି ସମୟରେ ତୁମକୁ ଦୂରେ ଦେଖି, ମୋର ଭୟ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା ।” ଏପରି ଶୋକାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିନାହିଁ; ତାଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଆସିଲି । ସେ ବଡ଼ ଆତଙ୍କରେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ, ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି ଡାକିଲେ, ଏବଂ ‘ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ । ଏହି ଦୁଃଖର ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣି, ସୀତା ଭୟରେ, ଆଉ ଆଉ ମୋତେ ତୁମ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲି, ‘ମୁଁ କୌଣସି ରାକ୍ଷସକୁ ଏଠାରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏପରି କିଛି କେବେ ହୋଇନାହିଁ । ଯିଏ ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି, ସେ ବିର ଏପରି ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କିପରି କରିପାରିବେ? କାହିଁକି ଏବଂ କିଏ ମୋ ଭାଇଙ୍କର ସ୍ୱର ଉପଯୋଗ କରି, ଏପରି ଭୟଭୀତ ଆହ୍ୱାନ କଲେ? ଏହି ଭୟରେ ରାକ୍ଷସ ଏପରି ଚିତ୍କାର କରିପାରେ, ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀମାନେର ଚରିତ୍ର । ଏହି ଆତଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ କଥା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଶାନ୍ତି ରୁହନ୍ତୁ; ତିନି ଲୋକରେ କେହି ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଆଗକୁ ନେବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବିବ୍ରାନ୍ତ ମନରେ ବସିଥିବା ସୀତା ଅଶ୍ରୁ ପତାଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ତୁମର ମୋପ୍ରତି ଭାବ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପବିତ୍ର; ମୋ ଭାଇ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ କେବେ ମୋତେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ଭରତଙ୍କ ଇଂଗିତରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହାଁ । ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ମୋ ପଛରେ ଆସିଛ; ରାଘବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହଁ ।” ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗରେ ଲାଲ ହେଲା, ଓଠ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ କପିଲା, ସେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚଲିଗଲେ । ଏପରି ଭାବେ କଥା ହେଲାପରେ, ଦୁଃଖ ଓ ଅବସାଦରେ ଭାସିଥିବା ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାବୀ, ତୁମେ ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏହା ଭୁଲ କାମ । ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବି, ତଥାପି କ୍ରୋଧିତ ମହିଳାଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ମୈଥିଲୀକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଲ । ମୁଁ ତୁମରେ ଖୁସି ନୁହେଁ; ତୁମେ ମୈଥିଲୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ । ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଆସି ଏଠାକୁ ଚଲିଆସିଲ । ମୋ ତୀରରେ ଯିଏ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋତେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା, ସେ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି । ଧନୁଷ ତାଣି, ତୀର ଧରି, ମୁଁ ସେଉଁଠି ତୀବ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି; ସେ ମାୟାମୃଗ ରୂପ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଲା, ତାଙ୍କ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ମୋର ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେ ଦୂରରୁ ବେପରୁଆ ଚିତ୍କାର କଲେ—ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ସ୍ୱର ଶୁଣି ତୁମେ ମୈଥିଲୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲ ।” ଏହି ସମୟରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ରାମ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ସେ ଠିଉଥିବା ଜାଗାରେ ହେଉଥିଲେ ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିଉଠିଲା । ଏପରି ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି, ରାମ ବାରମ୍ବାର କହୁଥିଲେ, “ସୀତା ନିରାପଦ ରୁହନ୍ତୁ ।” ତିନି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୋଇ, ଖାଲି ଆଶ୍ରୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ । ରଘୁନନ୍ଦନ ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖ ଖୋଜିଲେ, ଦେଖିଲେ ସେ ତୋରଣୀ ଘରୀ ଏବେ ସୀତା ବିନା ସୁନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ହରାଇଛି, ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀ ପରି ଉଜାଡ଼ ହୋଇପଡ଼ିଛି । ଗଛମାନେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ତାଙ୍କ ଫୁଲ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଏକାକି ଓ ଦୁଃଖମୟ ।