ସୀତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକା ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଆସିବା ପରେ, ରାମ ଭୟଭିତ ହେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରିଛି, ଦୃଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ସୁଯୋଗକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲଭାବେ ନେଇଛନ୍ତି। ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୀତାକୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆହା! ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ ଏବେ କଣ କରିବି? ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ଭାଗ୍ୟରେ ଥିଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରି, ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଗଲେ, ଭୋକ ଓ ତିଆରିରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଦେଇ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ନିରାଶ ହେଇ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ସେଠା ଶୂନ୍ୟ। ରାମ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୀତା ଚାଲିଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିଲେ; ଆଶ୍ରମ ଚିହ୍ନି ପାରି ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ କୁନ୍ଦୁଲି ଚାଲିଗଲା, ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଆଶ୍ରମରୁ ଫିରି ଆସି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କାହିଁକି, ମୈଥିଳୀକୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ଆସିଛ, ଯେଉଁଠି ସେ ତୁମଉପରେ ଭରସା କରିଥିଲେ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୈଥିଳୀ ବିନା ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ବାମ ଆଖି, ବାମ ହାତ ଓ ହୃଦୟ ଫଡ଼ିଉଠିଲା, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ଏହି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: “ମୁଁ ସୀତାକୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ଆସିନାହିଁ; ତାଙ୍କ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଆମକୁ ତୁମପାଖକୁ ଆଣିଦେଲା। ସୀତା ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ଡାକିଲେ, ଏବଂ ‘ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର!’ ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋ ଶ୍ରବଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତୁମ ଦୁଃଖର ଦେଖି, ସୀତା ତୁମପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ଆଉ ଆଉ ମୋତେ ତୁମପାଖକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିରାଶ୍ରୟ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ବାସନା କହିଲି: ‘ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ଦେଖୁନାହିଁ, ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏପରି କିଛି ଘଟିନାହିଁ।’ ଏକ ଶୂରବୀର ଗୋଟିଏ ଅପମାନଜନକ ଡାକ ଦେଇପାରିବେନି, ଯିଏ ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବା। କେଉଁ ଦୁଃଖରେ, କେଉଁ ଲୋକ, ମୋ ଭାଉଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଭାଙ୍ଗା ଶବ୍ଦରେ ଡାକିଲା? ଏହି ଡାକ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସର ଭୟରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏହି ଭୟରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଆଶ୍ରୟ କର, ଅସ୍ଥିରତା ଛାଡ଼, ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି ପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେନି। ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା କୌଣସି ଲୋକ ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେନି; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେନି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୈଦେହୀ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ି, କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ: “ତୁମର ମୋପ୍ରତି ଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାପମୟ; ମୋ ଭାଉ ହାରିଗଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ପାଇପାରିବେନି। ଭରତଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଁଛ; ରାମ ଦୁଃଖରେ ଡାକିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆସିନାହିଁ। ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ମୋପଛରେ ଚାଲିଛ, ରାଘବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଉନାହିଁ।” ଏଭଳି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୋଷରେ ଆଖି ଲାଲ ହେଇ, ଠୋଡ଼ କମ୍ପି, ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ରାମ କହିଲେ: “ଓ ସାଉମିତ୍ରି, ତୁମେ ସୀତା ବିନା ଆସିଛ, ଏହା ଭୁଲ। ତୁମେ ଜାଣିଥିଲା ଯେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ସମର୍ଥ, ତଥାପି ତୁମେ ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଛ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ। ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ଏକ କ୍ରୋଧିତ ନାରୀଙ୍କ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିନା ମୋ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିନାହିଁ। ମୋ ତୀରରେ ହତ ହୋଇଛି ସେ ରାକ୍ଷସ, ଯିଏ ମୃଗ ରୂପେ ଆଶ୍ରମରୁ ମୋତେ ଦୂରେ ନେଇଗଲା। ମୁଁ ଧନୁଷ ତାଣି, ତୀର ଲଗାଇ, ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ତୀରରେ ହତ କରିଥିଲି; ତାଙ୍କ ମାୟା ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଶବ୍ଦ କମ୍ପି, ରାକ୍ଷସ ଅଙ୍ଗଦ୍ଧାରୀ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ମୋ ତୀରରେ ହତ ହୋଇ, ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ ଦୂରରୁ ମୋତେ ଡାକିଲେ—ଏହି ଡାକ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଲା।” ଏଉଁ ଦୁଃଖରେ, ରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କ ଚାଲିବା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିଗଲା। ଏହି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ସେ ମନେମନେ ବାରମ୍ବାର କହୁଥିଲେ: “ସୀତା ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁ।” ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସୀତାକୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆସି, ଆଶ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ରଘୁନନ୍ଦନ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି, ଆଶ୍ରମର ଦିଗଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସବୁଠାରେ ପଡ଼ିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ପତ୍ର କୁଟି ଏବେ ସୀତା ବିନା ଶୂନ୍ୟ, ସାରା ଶୋଭା ହରାଇଯାଇଛି, ଶୀତକାଳର ପଦ୍ମପୋଖରୀ ପରି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।