ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତିତ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ସମ୍ପ୍ରତି ମୋ ଜୀବନଠାରୁ ବେସି ପ୍ରିୟ ରହିଥିବା ବୈଦେହୀ ଜୀବିତ କି? ମୋର ନିବାସନ କି ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ?” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ସୀତା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଯାଏ ଏବଂ ତୁମେ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ କୈକେୟୀ ଖୁସି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବ କି?” “ସେ ମୂଦୁ କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବିନା ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ କି? ଯିଏ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି?” “ବୈଦେହୀ ଜୀବିତ ଥିଲେ, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି।” “ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ବୈଦେହୀ ମୋତେ ହସି ଆଲାପ କରିବେ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତେବେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ କହ, ବୈଦେହୀ ଜୀବିତ କି ନାହିଁ? ଏହି ତପସ୍ବିନୀ ତୁମେ ବିନା ଥିଲାବେଳେ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଗଲେ କି?” “ବୈଦେହୀ ସୁକୁମାର, ଯୁବତୀ, ଦୁଃଖ ଅନଭିଜ୍ଞା; ନିଶ୍ଚୟ, ମୋରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।” “ନିଶ୍ଚୟ, ସେ କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚ୍ୱସ୍ୱରରେ ଡାକି, ତୁମେ ଭୟଭିତ ହେଉଥିଲେ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବୈଦେହୀ ମୋ ସ୍ୱରରେ ଡାକିଥିଲେ, ଭୟଭିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ପଠାଇଥିଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆସିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ।” “ସୀତାକୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅବସର ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।” “ଖରର ମୃତ୍ୟୁରେ ବିନ୍ଦୁ, ମାଂସ-ଭକ୍ଷୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୀତାକୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” “ହଏ, ମୁଁ ବିପଦରେ ଆକୁଳ, ଶତ୍ରୁ-ନାଶକ; ଏବେ କଣ କରିବି? ଏହି ଭାଗ୍ୟ ମୋର ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା କି?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାଘବ, ସୀତା ପ୍ରତି ମନସିକ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ଦୂଷଣ କରି, ଦୁଃଖିତ ଦେଖା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଅଭାବରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ଶ୍ୱାସ ନିଅ, ମୁଁ ଶୁଷ୍କ, ନିରାଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ତାହା ଖାଲି ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୀତା ଚଳା-ଫିରା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିଲେ, ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ ଚିହ୍ନିଲେ, ତାଙ୍କର ଚୁଲ ଉଠିଗଲା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ଏବେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହାବ୍ୟାପୀ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମିକି ରାମାୟଣର ଉନଷ୍ଠିଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଆଶ୍ରମରୁ ଫେରିବାବେଳେ, ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ବିଭୋର, ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ମୈଥିଳୀକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଛ? ଯିଏ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏକା ଅଟାଲାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲି?” “ତୁମେ ମୈଥିଳୀ ବିନା ଫେରିଲେ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ମନ ଭୟରେ ଆକୁଳ ହେଲା, ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।” “ମୋ ବାମ ଆଖି, ବାମ ହାତ ଓ ହୃଦୟ ଫଡ଼ିଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ରାସ୍ତାରେ ସୀତା ଠାରୁ ଦୂର ଦେଖିଲେ।” ଏପରି କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କର କ୍ରୂର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆପଣଙ୍କଠାରେ ଆସିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।” “ସେ ବଡ଼ ଉଚ୍ଚ୍ୱସ୍ୱରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି କହିଥିଲେ, ଏବଂ ‘ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର!’ ଶବ୍ଦ ମୋ ଶ୍ରବଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।” “ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖଦ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ମୈଥିଳୀ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ, ପୁନିପୁନି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।” “ସେ ମୋତେ ଅନେକ ବାର ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୈଥିଳୀକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଥିଲି, ‘ମୁଁ କୌଣସି ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖୁନାହିଁ ଯିଏ ଏପରି ଭୟ ଦେଇପାରିବ; ଅନ୍ତର ଶାନ୍ତ କର, ଏପରି କିଛି ହୋଇନାହିଁ।’” “ଏପରି ଏକ ଅପମାନଜନକ ଓ ନିମ୍ନ ଚିତ୍କାର, ‘ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ସୀତା,’ ଏକ ଶୂରବୀର କିପରି କହିପାରିବ, ଯିଏ ଦେବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ?” “କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କିଏ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଭାଇଙ୍କର ସ୍ୱର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ, ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଉଦ୍ଧାର କର’ ବୋଲି ଭଙ୍ଗା ସ୍ୱରରେ ଡାକାଯାଇଲା?” “‘ଉଦ୍ଧାର କର,’ ଏହି ଚିତ୍କାର, ଭୟରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିଲା, ମୈଥିଳୀ, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ, ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଚାଳ।” “ଏପରି ଆତୁରତା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିଗ୍ନ ହେବା; ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି ପୁରୁଷ ନାହିଁ ଯିଏ ରାଘବକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବ।” “ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କି ନେଇନଥିବା, କୌଣସି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବ ନାହିଁ; ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବୈଦେହୀ, ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ି, ମୋତେ କ୍ରୂର ଶବ୍ଦ କହିଲେ। “ତୁମର ମୋପ୍ରତି ଭାବ ଏକଦମ ଦୁଷ୍ଟ; ମୋ ଭାଇ ହରାଇଗଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” “ଭରତଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଏବଂ ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଉନାହିଁ।” “ତୁମେ ଲୁଚିଥିବା ଶତ୍ରୁ, ମୋ ଲାଭ ପାଇଁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ରାଘବକୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଉନାହିଁ।” ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ, ଠୋଡ଼ କମ୍ପି, ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏପରି କଥା କହିଥିବା ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭିନ୍ନ ରାମ କହିଲେ, “ମୈଥିଳୀ ବିନା ଆସି, ତୁମେ ଏକ ଅପରାଧ କରିଛ।” “ତୁମେ ଜାଣିଥିଲା ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବି, ତଥାପି ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଛାଡ଼ି, କ୍ରୂର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଏଠାରେ ଆସିଗଲା।” “ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରତି ଖୁସି ନୁହେଁ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଛାଡ଼ି, କ୍ରୋଧିତ ମହିଳାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଏଠାରେ ଆସିଛ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ସୀତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରିନାହିଁ।