ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ଚିନ୍ତିତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତାଙ୍କର କିଛି ଚିହ୍ନ ଆମେ ଏଠି ଦେଖିପାରିବା କି? ସେ ଏଯାଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି?” ରାମ ଆଶା କରିଲେ, “ଯେପରି ମୃଗ ଦଳ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶୃଗାଳ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦିଗରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ରାଜକୁମାରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସବୁ ଭଲ ହେଉ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦାନବ ମୃଗର ରୂପ ଧରି ମୋତେ ଦୂରକୁ ଆଣିଥିଲା; ମୁଁ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ତାକୁ ମାରିପାରିଲି। ଏଠି ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାନନ୍ଦ, ମୋର ବାମ ଆଖି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ବା ଅପହୃତ ହେଲେ, ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ।” ଏଉଁ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାବନ୍ ଶର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଲା। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଦେଖିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନ୍ୟମନା ଓ ଏକା, ତେଣୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାବେଳେ ସୀତା ମୋ ସହାୟ ହେଲେ; ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠିକୁ ଆସିଛ?” ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ପ୍ରବାସରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ମୋ ସହ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସୀତା କେଉଁଠି? ଓ ବୀର, ସୀତା ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ସେ ଦେବକନ୍ୟା ପରି ମୋ ସହାୟ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା ବିନା ଦେବତାମାନଙ୍କର ବା ଭୂମିର ସର୍ବସ୍ୱ ମୁଁ ଚାହିଁବି ନାହିଁ। ବୀର, ସୀତା ମୋ ପ୍ରାଣଠୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ସେ ଏଯାଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି? ମୋ ପ୍ରବାସ ଅର୍ଥହୀନ ହେବ କି?” ରାମ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ସୀତା ଦ୍ୱାରା, ଯଦି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲି, ତୁମେ ଚାଲିଗଲା, କୈକେୟୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ କି? କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ହରାଇ, ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ କି?” ରାମ କହିଲେ, “ସୀତା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି, ତେବେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବି; ଯଦି ସେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଦେଇଦେବି। ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାବେଳେ, ସୀତା ମୋତେ ହସି ଆଲାପ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, କହ; ସେ ତ୍ୟାଗୀ ସ୍ତ୍ରୀ ତୁମେ ଅନ୍ୟମନା ହେବା ସମୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଲେ କି? ସୀତା ଅତି କମଳ, ଯୁବତୀ, ସେ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହିଁ; ମୁଁ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ କ୍ରୂର ଦାନବ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ’ କୁହି, ତୁମକୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୀତା ମୋ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ, ଭୟ ଦେଖି, ସେ ତୁମକୁ ଅନ୍ତେ ଆଣିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଭୟଙ୍କର କାମ କରିଛି, ଦାନବମାନେ ଅବସର ନେଇଥିଲେ। ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ମାଂସଭୋଜୀ ଦାନବମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି। ହାୟ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଶତ୍ରୁନାଶକ; ଏବେ କଣ କରିବି? ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା କି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ। ଶୋକାକୁଳ ରାମ, ତଳପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ, ଖାଇନଥିବା ଓ ପିଇନଥିବା, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ରମ ଖାଲି। ରାମ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୀତା ଚାଲିଥିବା ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ; ଆଶ୍ରମ ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କର ଚୁଆଁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ଶୋକରେ ଭରିଗଲା। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଠି ଶର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଲା। ଆଶ୍ରମରୁ ଫେରି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ ସୀତାକୁ ଆଶ୍ରମରେ ଏକା ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲି; ସେ ଆପଣାରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ, ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଲା?” ରାମ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୈଥିଲୀ ବିନା ଫେରିଲା, ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଭୟରେ ଭରିଗଲା; ମୋ ବାମ ଆଖି, ବାମ ହାତ, ହୃଦୟ ଫଡ଼ି ଉଠିଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସୀତାଠୁ ଦୂର ହୋଇ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି।” ତାପରେ, ଦୁଃଖାକୁଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏଠିକୁ ଆପଣାରେ ଆସିନାହିଁ; ସୀତାଙ୍କର କଠୋର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଆଣିଦେଲା। ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ କୁହି, ‘ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ!’ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ମୋ କାନରେ ପହଞ୍ଚିଲା। ତୁମ ସ୍ୱରରେ ମୈଥିଲୀ ଭୟରେ, ବାରମ୍ବାର ମୋତେ ଚାଲିବାକୁ କହିଲେ, କାନ୍ଦିଲେ, ଭୟପାଇଲେ। ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧରେ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଚାଲିବାକୁ କହିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ କରି କହିଲି, ‘ଏଠି କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ନାହିଁ, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏପରି କିଛି କେବେ ଘଟିନାହିଁ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏପରି ନିଚ ଚିତ୍କାର କରିପାରିବ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ? କି କାରଣରୁ, କିଏ ମୋ ଭାଇର ସ୍ୱର ଉପଯୋଗ କରି, ଭାଙ୍ଗା ଭାଙ୍ଗା ସ୍ୱରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ’ କୁହିଲା? ଏହି ଭୟରେ ଏକ ଦାନବ ଏପରି ଚିତ୍କାର କଲେ, ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀମାନଙ୍କର ଚାଳ; ତୁମେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଛାଡ଼, ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଏତେ ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖ, ଶୋକ, ଦୂଃଖ ଓ ଭୟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା।