ରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନିଜ ସ୍ଵୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ନେଇ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଫେରିଲେ, ଭାବିଲେ କିପରି ଏକ ମୃଗ ରୂପୀ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଯାଇଥିଲା। ରାଘବ ଚିନ୍ତା ଭରା ହୃଦୟରେ ଜନସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରତିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଉଦାସ ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସାଂଶଳିତ ହେଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମାକୁ ବାମପାଶେ ରଖି ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିବା ଲାଗିଲେ; ଏଭଳି ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ରାଘବ ତ୍ରାସ ଭରା ହୃଦୟରେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଦୌଡିଲେ। ତାଁ ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜ ନିର୍ମିଳିତ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟ ଆସିଲେ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ। ଦୁଃଖିତ ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କରିଲେ। ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାମ ହାତ ଧରି, ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହିଲେ, ଯାହା ମଧୁର ଓ କଠୋର ଦୁଇ ମିଶ୍ର: "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏକ ଦୋଷ କରିଛ; ଶୀତାକୁ ଏକା ଛାଡି ଆସିଛ।" "ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଶୀତାକୁ ଛାଡି; ମୋ ଆଶା—ସବୁ ଭଲ ହେଉ। କିନ୍ତୁ, ମହାବୀର, ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ: ଜନକନନ୍ଦନୀ..." "...ହୋଇପାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି କିମ୍ବା ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଆସୁଛି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମେ ଜନକନନ୍ଦନୀ ଶୀତା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, କିଛି ଚିହ୍ନ ମିଳିବ କି?" "ମୃଗମାନେ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଶ୍ଵାନମାନେ କୁହୁକୁହୁ କରି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଦିଗ୍ଗଜ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ମହାବୀର, ଏହି ରାଜକୁମାରୀ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?" "ସେ ରାକ୍ଷସ, ମୃଗ ରୂପରେ ମୋତେ ଦୂରେ ନେଇଯାଇଥିଲା; ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରାଇଲି।" "ମୋ ମନ ଉଦାସ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ମୋର ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଉଛି; ନିଶ୍ଚିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀତା ଅନ୍ଧା ଅଛନ୍ତି—ଅପହୃତ, ମୃତ କିମ୍ବା କୌଣସିଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।" ଏବେ ଶୁଣ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାବେଁ ସର୍ଗ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଏକା ଦେଖି, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ବେଳେ ମୋ ସହ ଆସିଥିବା ଶୀତା କେଉଁଠି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଛାଡି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?" "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଦୁଃଖରେ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି; ମୋ ଦୁଃଖର ସାଥୀ, ସୁକୁମାରୀ ଶୀତା କେଉଁଠି?" "ମହାବୀର, ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦେବକନ୍ୟା ଶୀତା କେଉଁଠି?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଭୂମିର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ଯଦି ଜନକନନ୍ଦନୀ ମୋ ସହ ନାହିଁ।" "ମୋର ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଶୀତା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି? ମହାବୀର, ମୋର ବନବାସ ଅର୍ଥହୀନ ହେଉ ନାହିଁ କି?" "ସାଉମିତ୍ରି, ଶୀତା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଯିବି ଓ ତୁମେ ଯିବା, କୈକେୟୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଖୁସି ହେବେ କି?" "ମୂଳବିହୀନ କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଉପବାସରେ ଲିନ; ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ, ଯାହାର ପୁଅ ଓ ରାଜ୍ୟ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି?" "ଶୀତା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।" "ଯଦି ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାପରେ ଶୀତା ମୋତେ ହସି ଦେଖି କଥା କହିବେ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀତା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ କହ; ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ନେଇଥିବା ବେଳେ ଏହି ତ୍ୟାଗିତା ମହିଳା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଛନ୍ତି କି?" "ଶୀତା ସୁକୁମାରୀ, ଯୁବତୀ, ସଦା ଦୁଃଖ ଅପରିଚିତ; ନିଶ୍ଚିତ, ମୋ ସହ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି।" "ଏହି ନିର୍ଦୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି, ତୁମେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।" "ମୁଁ ଶୀତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମୋ ଶବ୍ଦ ପରି ଶୁଣିଥିଲି; ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୁମେ ଆମ ପାଖକୁ ଦୂତିଆଁ ଆସିଥିଲା।" "ମୁଁ ଶୀତାକୁ ଏକା ଛାଡି ଦେଇ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି; ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅବସର ନେଇଛି।" "ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ମାନସିକ ମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଶୀତାକୁ ହତ କରିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ହାଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ; ବିପକ୍ଷ ବିନାଶ କରିବା ମହାବୀର; ଏବେ କଣ କରିବି? ଏହି ଭାଗ୍ୟ ମୋ ଦେଖି ଦିଆଯାଇଥିଲା କି?" ଏଭଳି ରାଘବ ଶୀତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଦୂତିଆଁ ଦୌଡିଲେ। ଭାଇକୁ ଅଭିଯୋଗ କରି, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁଖ, ଭୋକ ଓ ପିପାସାରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ମୁଁ ଶୁଷ୍କ ମୁଖ ନେଇ, ଉଦାସ ହୃଦୟରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ତାହା ଖାଲି ଦେଖିଲେ। ରାମ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀତା ଚାଲିଥିବା ସ୍ଥଳ ଖୋଜିଲେ; ଆଶ୍ରମ ଚିହ୍ନିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗା ଫୁଲିଉଠିଲା, ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉଣସାଠିଁ ସର୍ଗ। ଆଶ୍ରମରୁ ଫେରି, ରାଘବ ଦୁଃଖ ଭରା ଶବ୍ଦରେ ସାଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୈଥିଳୀକୁ ଆଶ୍ରମରେ ଛାଡି ତୁମେ କିପରି ଫେରିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ମୋ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀ ବିନା ଫେରିଲା; ମୋ ମନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିଛି, ମୋ ହୃଦୟ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ଅଛି।" "ମୋର ବାମ ଆଖି, ବାମ ହାତ ଓ ହୃଦୟ କମ୍ପିଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମକୁ ଶୀତାରୁ ଦୂର ଦେଖି ଏହି ପଥରେ ମୋ ମନ ଭୟଭୀତ।" ଏପରି ଶୁଣି, ସାଉମିତ୍ରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏଭଳି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଏକା ଏକା ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ଶୀତାଙ୍କ ଅନ୍ଧା ଦେଖି ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଦୟା ଓ ଭୟ ଭରା ଶବ୍ଦରେ ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ କରି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକା ଏକା ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଶୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଲାଗିଲେ।