ରାମ ଏହି ଦିନ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ । ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ନକୁଲର କୁହୁକୁହୁ ଶୁଣିଲେ । ତୁରନ୍ତ ପଛକୁ ଘୁରି, ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାମ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରିଲେ କିପରି ଏକ ମୃଗ ରୂପୀ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ଆଣି ନେଇଯାଇଥିଲା । ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ରାଘବ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମନ ମୁନ୍ଦ କରିଥିବା ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବାମପାଶେ ରଖି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରିଲେ । ଏହି ଭୟାନକ ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୂତୀୟବାର ଦୃତଗତିରେ ଫେରିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ତେଜ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ସମ୍ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ଥିବା ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ମନେ ମନେ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ । ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାମହସ୍ତ ଧରି, କଷ୍ଟ ଭରା ମିଶ୍ର ମଧୁର କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: “ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ତୁମେ ଦୟାଳୁ, ତଥାପି ତୁମେ ଶୀତାକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ—ସବୁ ଭଲ ହେଉ, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ: ଜନକନନ୍ଦିନୀ—” “ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ ହୋଇଥିବେ କିମ୍ବା ଏହି ଅରଣ୍ୟର ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଥିବେ, କାରଣ ମୋ ପାଖରେ କେବଳ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି । ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମେ ଏଉଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତାର କିଛି ଚିହ୍ନ ମିଳାଇପାରିବୁ କି, ସେ ଏଉଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି? ଯେପରି ମୃଗମାନେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ନକୁଲମାନେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଛନ୍ତି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିଦିଗରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ସେ ରାଜକୁମାରୀ ଭଲ ରୁହନ୍ତୁ । ସେ ରାକ୍ଷସ, ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୋତେ ଦୂରକୁ ଆଣିନେଲା; ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ମୁଁ ତାକୁ ମାରିପାରିଲି । ମୋ ମନ ଏଠାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଶୂନ୍ୟ, ମୋ ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ୁଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀତା ନାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି—କିମ୍ବା ଅପହୃତ, କିମ୍ବା ମୃତ, କିମ୍ବା କୌଣସିଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି ।” ଏହିପରେ ମହାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଠାବନ୍ତି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକା ଏବଂ ବିଷାଦ ଭରା ଦେଖି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିଲି, ମୋ ସହ ଆସିଥିବା ସେ ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ?” “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ସେ ସଂକୁଚିତ କଟି ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି, ଯିଏ ମୋର ଦୁଃଖର ସାଥୀ? ହେ ଭୀର, ତାଙ୍କୁ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ସେ ଦେବକନ୍ୟା ସଦୃଶ ମୋ ସାଥୀ ଶୀତା କେଉଁଠି?” “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁନି; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ତେଜୋମୟ । ବୈଦେହୀ, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି କି? ମୋ ବନବାସ ଅକାରଣ ହେବ କି?” “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଶୀତା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁଁ ମୃତ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲା, ତେବେ କୈକେୟୀ ଖୁସି ଓ ସଫଳ ହେବେ କି? ସନ୍ତାପଗ୍ରସ୍ତ କୌଶଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହରାଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ସେବା କରିବେ କି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି?” “ଯଦି ବୈଦେହୀ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ନାହିଁ ମିଳିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି । ଯଦି ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ବୈଦେହୀ ମୋତେ ହସି ସହ ବାତ୍ସଲ୍ୟ କଥା କହିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ କହ, ବୈଦେହୀ ଜୀବନ୍ତ କି ନାହିଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ, ସେ ତାପସୀକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଖାଇଦେଲେ କି?” “ବୈଦେହୀ କୋମଳ, ଯୁବତୀ, ସଦା ଅକଷ୍ଟ ଥିଲେ; ନିଶ୍ଚୟ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହେଉଛନ୍ତି । ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ’ ବୋଲି ଡାକି, ତୁମେ ଭୟଭିତ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ମୁଁ ମନେ କରେ, ବୈଦେହୀ ମୋ ସ୍ୱର ଶୁଣିଥିଲେ, ଭୟଭିତ ହୋଇ, ତୁମକୁ ମୋ ପାଖକୁ ପଠାଇଥିଲେ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ଶୀତାକୁ ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅବସର ପାଇଲେ । ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ, ନିଶ୍ଚୟ ଶୀତାକୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ହାଁ, ମୁଁ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ ପଡ଼ିଗଲି; ଏବେ କ’ଣ କରିବି? ମୁଁ ଭୟ କରେ, ଏହି ଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା ।” ଏହିପରି ରାଘବ ଶୀତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଦୃତଗତିରେ ଚାଲିଲେ । ଭାଇକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି, ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଭୋକ ଓ ତିର୍ଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଥିବା, ମୁଁହ ସୁକା, ମନ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ରାମ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଖାଲି ଦେଖିଲେ । ନାୟକ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତା ଚାଲିଥିଲେ ସେଠି ଖୋଜିଲେ, ଆଶ୍ରମ ପରିଚୟ ପାଇ, ତାଙ୍କ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ । ଏଉଁବେଳେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ତାପରେ ରାଘବ ଆଶ୍ରମରୁ ଫେରି, ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏହିପରି କଥା ପଚାରିଲେ: “ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବନେ ଏକା ଛାଡ଼ିଥିଲି, ଯାହା ତୁମେ ଦେଖି ଭରସା କରିଥିଲେ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୈଥିଲୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?” “ମୈଥିଲୀ ବିନା ତୁମକୁ ଫେରୁଥିବା ଦେଖି, ମୋ ମନ ଭୟରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ମୋ ହୃଦୟ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲା । ମୋ ବାମ ଆଖି, ବାମ ବାହୁ ଏବଂ ହୃଦୟ ଫଡ଼ୁଛି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୀତାଠାରୁ ଦୂରେ ଏହି ପଥରେ ଆସୁଛ ।