ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ୟ ସର୍ଗର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ମାୟାମୃଗ ରୂପୀ ମାରୀଚକୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କର ପଥରେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ। ସେ ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପଛରୁ ଏକ କ୍ରୂର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଶିଆଳ ଚିତ୍କାର କଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ କଣ୍ଟକାର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଏହି ଶିଆଳ ଚିତ୍କାର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ହାୟ, ଏହି ଶିଆଳ ଚିତ୍କାର ନିଶ୍ଚୟ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ। ଭଗବତୀ ଭଲ ହେଉ, ସୀତାଙ୍କୁ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ହାନି କରିନାହାନ୍ତୁ।" ତାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, "ଯଦି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଛନ୍ତି, ଯାହା ମାରୀଚ ମୋର ସ୍ୱର ଅନୁକରଣ କରି କରିଛି, ତେବେ ସେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ, କାରଣ ସୀତା ତାଙ୍କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ସୀତାଙ୍କ ନାଶ କାମନା କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ସୁଯୋଗରେ ମୋତେ ମୃଗ ରୂପ ଦେଇ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲେ। ମୋତେ ଦୂରକୁ ନେଇ, ମୋ ବାଣରେ ଆହତ ହେବାବେଳେ, ମାରୀଚ 'ହାୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୃତ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲା।" "ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକି ଛାଡ଼ି ଆସିଛି, ସେମାନେ ଭଲ ହେଉ। ଜନସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ଆଜି ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି," ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ସେଇ ଶିଆଳ ଚିତ୍କାର ପୁନି ଶୁଣିଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଫେରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମନେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥିଲା – କିପରି ରାକ୍ଷସ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ନେଇଥିଲା। ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ରାଘବ ଜନସ୍ଥାନକୁ ପୁନି ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଅରଣ୍ୟର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବାମପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ଦୁଃଖଦାୟକ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ନେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଦୁଃଖିତ ରାମ ଦୁଃଖିତ ଭାଇକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ, "ତୁମେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘୋର କରୁଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଏକାକି ଛାଡ଼ି ଆସିଛ।" ରାଘବ ତାଙ୍କ ବାମହସ୍ତ ଧରି କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ତାହା ଅନୁଚିତ। ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ – ଭଲ ହେଉ। କିନ୍ତୁ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କିମ୍ବା ମୃତ, କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ମୋ ପାଖରେ କେବଳ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆମେ କି ସୀତାଙ୍କ ଅବଶେଷ ଚିହ୍ନ ଦେଖିପାରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଅପରାଧ ନାହିଁ? ମୃଗମାନେ ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଶିଆଳ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଗ୍ନିର ସମ୍ମୁଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି – ଏହି ରାଜକୁମାରୀ ଭଲ ହେଉ। ଏହି ମୃଗ ଆକାର ରାକ୍ଷସ ମୋତେ ଦୂରକୁ ନେଇଗଲା, ମୁଁ ବଡ଼ ଅପରିଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲି। ମୋର ମନ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆନନ୍ଦହୀନ, ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ – କିମ୍ବା ଚୋରାଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୃତ, କିମ୍ବା କେଉଁଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ଭରିଥିବା ରାମ, ଏବେ ଅଷ୍ଟାପନ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗର ଉପକ୍ରମରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଏକା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ସୀତା କେଉଁଠି, ଯିଏ ମୋ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ତୁମେ ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?" "ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ସେ ସୁସ୍ଥ ଶରୀରୀ, ସଂକଟସାଥୀ ସୀତା କେଉଁଠି? ସେ ନ ଥିଲେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ସେ ସୀତା କେଉଁଠି, ଯିଏ ମୋ ଜୀବନସାଥୀ, ଦେବକନ୍ୟା ସଦୃଶ?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ବିନା ମୋତେ ଦେବତାମାନେ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁବି ନାହିଁ। ସେ ସୀତା, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଏଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କି? ଏହି ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ କି ମିଳିବ?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ପାଇଁ ଯଦି ମୁଁ ମୃତ ହେଉଛି, ତୁମେ ଚାଲିଯିବ, ତେବେ କୈକେୟୀ କି ଖୁସି ହେବେ? କୋଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ପୁତ୍ରହୀନ ଓ ତପସ୍ୟାରତ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ସେବା କରିବେ କି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି?" "ଯଦି ସୀତା ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବି; ଯଦି ସେ ନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ଯଦି ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏଁ ଓ ସୀତା ହସିମୁହଁରେ ମୋ ସହିତ କଥା ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସତ୍ୟ କହ, ସୀତା ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ? ତୁମେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିବାବେଳେ, ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି କି? ସୀତା ଅତି କୋମଳ, ଯୁବତୀ ଓ ଦୁଃଖ ଅନଭିଜ୍ଞା; ନିଶ୍ଚୟ, ମୋଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ସେ କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ତୁମେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ମୁଁ ମନେ କରେ, ସୀତା ମୋର ସ୍ୱର ଶୁଣି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୁମକୁ ପଠାଇଥିଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଏକାକି ଛାଡ଼ି ଯିବା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ସୁଯୋଗ ନେଇଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ, ଅନ୍ତଃକଳହ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।