ଅପାର ତପସ୍ଵୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାଷଣରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯକ୍ଷିଣୀମାନେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁର୍ବଳ ତାଟକା କିପରି ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିପାରିଛି?” ରାଘବଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧୁର କଥାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତାଟକା କିପରି ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା, ତାହା ଶୁଣ। ଏହା ବରଦାନର ପ୍ରଭାବ; ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛି। ପୂର୍ବକାଳରେ ସୁକେତୁ ନାମକ ଏକ ମହାନ୍ ବଳଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯକ୍ଷ ଥିଲେ। ସେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ପିତା, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ରତ୍ନସ୍ୱରୂପ କନ୍ୟା ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ତାଟକା। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଦିଆଗଲା, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ପାଇଁ ବର ମିଳିଲାନି। ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ତାଟକା, ଜମ୍ଭର ପୁଅ ସୁନ୍ଦାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହି ଯକ୍ଷିଣୀ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ମାରୀଚ। ସେ ଭୟଙ୍କର ହେଲେ, ଏବଂ ଶାପବଶତଃ ରାକ୍ଷସ ହେଇଗଲେ। ସୁନ୍ଦାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଟକା ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୁଦା ଓ କ୍ରୋଧରେ ତାଟକା ହୁଙ୍କାର ଦେଇ ଆଗକୁ ଝପଟିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ମହାନ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ମାରୀଚଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କର।” ଏବଂ ତାଟକାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ— “ହେ ମହାୟକ୍ଷିଣୀ, ମାନବଖାଦକ, ବିକୃତ ମୁହଁ ଧାରଣ କର, ଏହି ରୂପକୁ ଛାଡ଼, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ନେ।” ଏହିପରି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ତାଟକା ଏହି ପୂଣ୍ୟଭୂମିକୁ ଉଜାଡ଼ି ଦେଉଛି। ରାଘବ, ଗାଏଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ତାଟକାକୁ ବଧ କର; ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅତି ଭୟଙ୍କର। ତିନି ଲୋକରେ କେବଳ ତୁମେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ବଧ କରିପାରିବ; ତା ସମର୍ଥନା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଛି। ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏକ ନାରୀକୁ ବଧ କରିବାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏହି। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, କୃର କିମ୍ବା ନିଷ୍ଠୁର କାମ ହେଉ, ଦୋଷ ହେଉ, ରକ୍ଷକଙ୍କୁ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ଏହି ଚିରନିୟମ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ; ତାଟକା ଅଧର୍ମିଣୀ, ତାଙ୍କୁ ବଧ କର, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ନାହିଁ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମନ୍ଥରା, ବିରୋଚନଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ପୁରାତନେ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କାବ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଭୃଗୁଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରହୀନ ଜଗତ ଚାହିଁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଧର୍ମପାଳକ ରାଜାମାନେ ଅଧର୍ମିଣୀ ନାରୀମାନେକୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡ଼ି, ଏହା କର। ଏପରି ଉଚ୍ଚ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶୁଣି, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦୃଢ଼ ଶପଥରେ କହିଲେ— “ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ଓ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ କରିବି। ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁମାନେଠାରେ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛି, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅବମାନ କରିବିନାହିଁ। ଗାଏଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏ ଦେଶର ମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଗଭୀର ଶବ୍ଦ ପୂରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" ଏହିପରି କହି ରାମ ଧନୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହାତ ଦେଇ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତାଣି ଦେଲେ, ଯାହାର ଧ୍ୱନି ଚାରିଦିଗକୁ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ତାଟକା ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଟକା ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତିନି ବେଶ ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରଣ କରି, ତାଟକା ଦେଖିଲେ— ସେ ବିକୃତ ମୁହଁ, ବିଶାଳ ଶରୀର, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା। ତାକୁ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ତାଟକାକୁ ଦେଖ; ତାଙ୍କ ଦେଖି କୌଣସି ଭୟଭୀତ ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବ। ଏହି ମାୟାବି ଯକ୍ଷିଣୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ। ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଗତିକୁ ନାଷ୍ଟ କରିଦେବି; ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନାରୀ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେବି।” ଏହିପରି ରାମ କହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଟକା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ଦୁଇ ହାତ ଉଠାଇ, ହୁଁକାର ଦେଇ ସିଧାସଳଖ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ତିବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ତାଡ଼ନା କଲେ ଏବଂ ଦୁଇ ରଘୁପୁତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ତାଟକା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧୂଳି ଝଞ୍ଜା ଉଠାଇ ଦେଲେ, ଯାହାରେ ଦୁଇ ଭାଇ କିଛିମୁହୁର୍ତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ପୁନି ତାଟକା ତାଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଭାଇ ଉପରେ ପାଥର ବର୍ଷା କରିଲେ। ଏହି ଦେଖି ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତାଟକାଙ୍କ ପାଥର ବର୍ଷାକୁ ରାମ ତୀର ବର୍ଷାରେ ପ୍ରତିହତ କଲେ, ଏବଂ ତାଟକା ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ହାତ ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ତାଟକା ହାତବିହୀନ, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ହୁଁକାର ଦେଉଥିବାବେଳେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକର ଛେଦ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ତାଟକା ବଧ ଉପଖ୍ୟାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଛବିଶ ଶର୍ଗର ଅନ୍ତର୍ଗତ।