ତାପରେ, ତିନିଟି ଧ୍ୱଜାରେ ଶୋଭିତ, ମଣିମୟ ପଦ୍ଦାନି ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥିବା ରାବଣଙ୍କ ଭବ୍ୟ ରଥକୁ ଜଟାୟୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଛତା, ଚାମର ଓ ଛତା ଧରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ। ପଛରୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ରଥୀର ବଡ଼, ଶୋଭାମୟ ମୁଣ୍ଡକୁ ପୁଣିଥରେ ଛିଣିଦେଲେ। ଏହା ସହ, ରାବଣଙ୍କ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ, ରଥ ନଷ୍ଟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ନିହତ ହୋଇଗଲା। ରାବଣ ଆପଣ ହାତରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଧରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଯାନ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ "ଶାବାଶ, ଶାବାଶ!" ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି, ରାବଣ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଧରି, ପୁନଃ ଉଠି ଦୂରେ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ଦେହରେ କେବଳ ତଳୱାର ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସାଧନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପକ୍ଷୀରାଜ ଜଟାୟୁ ଉଠି ରାବଣଙ୍କୁ ଅଟକେଇ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ହେ ରାବଣ! ତୁମେ ଅବିବେକୀ। ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଉଛ, ଯାଙ୍କର ବାଣ ବଜ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ସମାନ। ଏହା ତୁମର ଓ ତୁମ ରାକ୍ଷସ ଜନଙ୍କ ନଶ୍ୱରତାର କାରଣ। ତୁମେ ତୁମର ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା ଓ ପରିଚାରକ ସହିତ ବିଷ ପାନ କରୁଛ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପାନୀୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସିଘ୍ର ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବ।" "ତୁମେ କାଳର ଫାନ୍ଦରେ ବନ୍ଧିତ, କେଉଁଠି ପଳାଇବ? ଚେନ୍ଦ ଲାଗିଥିବା ମାଛ ପରି ତୁମେ ଧ୍ୱଂସ ପାଇଁ ଧରା ପଡ଼ିଛ। ରଘୁବଂଶୀ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଗୋତ୍ରୀୟ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମ ଏହି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଏହି ଆଶ୍ରମର ଉଲ୍ଲଂଘନ କେବେ ସହିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲ, ସେ ଭୀରମାନ୍ୟ ମାନିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଚୋରଙ୍କ ପଥ, ବୀରଙ୍କ ନୁହେଁ। ଯଦି ବାସ୍ତବରେ ବୀର ହେଉଛ, ତେବେ ଲଢ଼! ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦଢ଼ି ରୁହ, ରାବଣ। ତୁମେ ତୁମ ଭାଇ ଖରା ପରି ଭୂମିରେ ଶୟିତ ହେବ।" "ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯଦି ଅଧର୍ମ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ନିଜ ନାଶକୁ ଆଣିଥାଏ—ତୁମେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ବାଛିଛ। କିଏ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ଯାହାର ଫଳ ପାପ? ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦିବ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଏପରି କାମ କରିବେ ନାହିଁ।" ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦ କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଟାୟୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ପିଛୁ ଦଳି ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଧରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ହସ୍ତୀପାଳ ଏକ କ୍ରୂର ହସ୍ତୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ପିଠିକୁ ଦବାଇ, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚିରି, ପଖ ଓ ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କେଶ ଉଖଳିଦେଲେ। ଏପରି କ୍ରମେ ପକ୍ଷୀରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ଓଠ କମ୍ପିତ ହେଲା ଓ ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ରାବଣ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ବାମ ଉରୁପରେ ରଖି, କ୍ଷୁବ୍ଧ ମନେ ଦୁଃଖିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ତାଳି ମାଡ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ ପକ୍ଷୀରାଜ ଏହାରୁ ଦୂରେ ହଟି, ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ବାମପକ୍ଷର ଦଶଟି ବାହୁ କାଟିଦେଲେ। ଏହି କଟା ବାହୁଗୁଡ଼ିକ ସାପ ପରି ବିଷ ଧାରା ଛାଡ଼ି, ତୁରନ୍ତ ପୁନଃ ଗଠିତ ହେଲେ। ଏହିପରେ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ପକ୍ଷେ ପକ୍ଷେ ଫେଲିଦେଲେ ଓ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୁକୁର୍ଦ୍ଧ, ପାଦ ଓ ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏପରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ପକ୍ଷୀର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ହେଲା। ରାବଣ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କ ପକ୍ଷ, ପାଦ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପକ୍ଷ ଛିଣ୍ଡିଗଲା, ସେ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରକ୍ତରେ ତିରି ଭୂମିରେ ଶୟିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ବୈଦେହୀ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଗକୁ ଛୁଟିଆସିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ଭାବେ। ଲଙ୍କାପତି ରାବଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ଘନ ମେଘ ପରି ଦେହ, ଧୂସର ଛାତି, ଶୂରବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେବା ପରି ଜଟାୟୁ ଭୂମିରେ ଶୟିତ। ସୀତା, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁରେ, ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ପୁନଃ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହା ପରେ ମହାମୂଳ୍ୟବାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ ତିରିପନ୍ଥି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ସ୍ତ୍ରୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ସୀତା, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଶୋକରେ ବିଲାପ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ପୁର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସଞ୍ଜ୍ଞା, ସ୍୵ପ୍ନ, ପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାର ଓ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର ସୂଚନା। ରାମ, ତୁମେ ତୁମ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଜାଣନ୍ତୁ ନାହିଁ; ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦୟାବଶତଃ ମୋତେ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଏବେ ଭୂମିରେ ନିହତ।" "ଏବେ ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!"—ଏହିପରି ଭୟଭୀତ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଚିତ୍କାର କରି, ନିକଟରେ ଥିବା କାହାରୋ ଶୁଣିବା ଆଶା କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅଳଙ୍କାର ଓ ମାଳା ଖସିଯିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଆଗକୁ ଝପଟିଲେ। ସେ ବୃକ୍ଷକୁ ବେଳିପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପୁନଃପୁନି "ଛାଡ଼, ଛାଡ଼!" ବୋଲୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେ। ଅରଣ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ "ରାମ! ରାମ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ରାମବିହୀନ ସୀତାଙ୍କୁ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାବଣ କେଶ ଧରି ଉଠାଇନେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।