ପଖିରାଜ ଜଟାୟୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଶୂର, ରାବଣଙ୍କ ଦେଶୀ ଅଗ୍ନି ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରବନ୍ଧୁ ତାଙ୍କର ପଖ ଦ୍ୱାରା ଅପସାରଣ କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ତିନି ରାବଣଙ୍କର ଦୱାପର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ଦୈବି ଘୋଡାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେମନ୍ ପରି ମୁହାଁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦଳିଦେଲେ। ପରେ ସେ ତିନି ଝଣ୍ଡା ଥିବା, ମଣିମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ରାବଣଙ୍କର ରଥକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ। ତେଜସ୍ୱୀ ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ଛତା, ଚାହିଁ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରିଥିବା ଫ୍ୟାନଗୁଡିକୁ ଝଟି ଭୂମିରେ ଫେଲିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ମଜବୁତ ଚୁଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କର ରଥଚାଳକର ବଡ଼ ଏବଂ ଶୋଭିତ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଉ ଏକଥର ଭାଙ୍ଗି ତାଡ଼ିଦେଲେ। ରାବଣଙ୍କର ଧନୁ, ରଥ, ଘୋଡା ଓ ଚାଳକ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ରାବଣ, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କର ଭୁଜେ ଭାଇଦେହୀ ଥିଲେ। ଦେବମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ—“ବହୁତ ଭଲ, ବହୁତ ଭଲ!” ଏହି ସମୟରେ, ଜଟାୟୁ ଥକି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି, ରାବଣ ଖୁସି ହେଇ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଧରି ଆଉ ଏକଥର ଉଠିଗଲେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଙ୍କ ଘୋଡା, ରଥ, ଧନୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କର କେବଳ ତଳୱାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଜଟାୟୁ ଉଠି ରାବଣଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ— “ରାବଣ, ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ ମନ ଧରି ବିଜୟୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତୁମେ ରାମଙ୍କର ଭାର୍ୟାକୁ ନେଉଛ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟୁତ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ। ତୁମେ ତୁମର ମିତ୍ର, ପରିବାର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା, ଦାସମାନେ ସହିତ ବିଷ ପାନ କରୁଛ, ଏହି ଅପରାଧର ଫଳ ଜଣାନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଜଣାନାହିଁ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଚାଲିଛ। ତୁମେ କାଳର ଫାଦ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ; କେଉଁଠି ପଳାଇବା? ଚାଳିଆ ମାଛ ପରି ତୁମେ ନଷ୍ଟି ପାଇଁ ଧରାଯାଇଛ। ରାଗୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମର ଏହି ଅତ୍ୟାଚାର କିମ୍ବା ଏହି ଆଶ୍ରମର ଉଲ୍ଲଂଘନ କଦାପି ସହିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଜଣେ ନୀଚ ଏବଂ ଜଗତରେ ଅପମାନିତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନାୟକମାନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ଚୋରମାନେ କରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ନିଜକୁ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବୁଛ, ତେବେ ଏଠାରେ ଦଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କର; ତୁମେ ତୁମର ଭାଇ ଖରା ପରି ଭୂମିରେ ମୃତ ହେବ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧର୍ମ, ଏହା ନିଜର ନଷ୍ଟିକୁ ନେଇଯାଏ; ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଚୟନ କରିଛ। କେଉଁ ଜଣେ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଯାହାର ଫଳ ପାପ? ଏକ ଦିବ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏହି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଟାୟୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ପଛରେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଧରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ଭାଗରେ ଚେଇଁ ଖୋଇ ଦେଲେ, ଯେଉଁପରି ଦକ୍ଷ ହାତୀ ଚାଳକ ଦୁଷ୍ଟ ହାତୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଚୁଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ପଛକୁ ଦବାଇ, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଖୋଇ ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ପଖ, ନଖ ଓ ଚୁଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ଚୁଲ୍ ଖୋଇ ଦେଲେ। ଏପରି ଜଟାୟୁଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ରୋଷରେ ତାଙ୍କର ଟିଉଁ ଫୁଲିଗଲା ଓ ଗା କମ୍ପିଉଠିଲା। ରାବଣ, ଭାଇଦେହୀକୁ ବାମ ଉରୁପରେ ରଖି, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହାତ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ରୋଷରେ ଭରିଥିଲା। ତଥାପି, ଜଟାୟୁ ଏହି ଆକ୍ରମଣ ଅଟକାଇ, ଚୁଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଦଶଟି ଭୁଜକୁ ଖୋଇ ଦେଲେ। ଏହି ଭୁଜମାନେ ଖୋଇ ହେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେକେ ମାତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଫେରି ଆସିଗଲେ, ବିଷର ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲେ, ପରି ଏକ ଦାନ୍ତି ଗୁହାରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଆସିଥିବା ସର୍ପ। ଏହା ଦେଖି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ରୋଷରେ ଭରି, ଶୀତାକୁ ପକେଇ ଦେଇ, ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହାତ, ପା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏଉଁପରି, ରାକ୍ଷସ ଓ ପଖିରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀଘ୍ଵ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଦୁଇଁଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ରାବଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ପଖ, ପା, ପାର୍ଶ୍ୱ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଟାୟୁଙ୍କର ପଖ କାଟି ଦିଅଯିବାରୁ, ସେ ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ଉପରେ ଝଟି ପଡ଼ିଗଲେ। ଜଟାୟୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଭାଇଦେହୀ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜନ କିମ୍ବା ପରି ଉଠି ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଲଙ୍କାପତି ରାବଣ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଦେଖିଲେ—ଏକ କଳା ବର୍ଷା ମେଘ ପରି, ଚେଷ୍ଟ ଫିକା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଗ୍ନିର ଶେଷ ପରି ନିର୍ଜୀବ। ଶୀତା, ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହାଁ, ଏକଥର ଆଉ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏଉଁପରି, ଶ୍ରୀମୟ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଏଉଁପରି, ଶ୍ରୀମତୀ ଶୀତା, ନାରୀମାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ହତ ଦେଖି ଗଭୀର ଶୋକରେ ବିଲାପ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ଅନୁଭବରେ, ଶକୁନି ଓ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଏହା ରାମଙ୍କ ଅଜାନିଥିବା ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ। ଏହି ପଖି, ଦୟାରେ ଓ ମୋ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୋ ଦୁଃଖରେ ଏବେ ଭୂମିରେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି। “ମୋତେ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ଭୟରେ ଶୀତା ଚିତ୍କାର କଲେ, ଆଶା କଲେ କିଏ ନିକଟରେ ଶୁଣିବେ। ତାଙ୍କର ମାଳା ଓ ଗହଣା ବିକ୍ରମିତ ଥିଲା, ତାଙ୍କର ବିଲାପ ଏକା ଛାଡ଼ିଦିଆଁ ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣ ଭାଇଦେହୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଆଗେ ଆସିଲେ।