ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଗରୁଡ଼ମହାରାଜ ଜଟାୟୁ, ରାବଣଙ୍କୁ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି— “ହେ ରାବଣ, ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ରାମ ନାମକ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷ କେବେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଯଦି ଖର, ଶୂର୍ପଣଖାର କାରଣରୁ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ, ତେଣୁ ଏଠି ରାମଙ୍କ ଦୋଷ କ’ଣ? ଏଠି ସତ୍ୟ କହ, ରାମ କ’ଣ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ସଂସାରର ନାଥଙ୍କ ଭାର୍ୟାକୁ ଚୁରି କରି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ନାହିଁଲେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ହୋଇଥିବା ବୃତ୍ରା ପରି ଦଗ୍ଧ ହେଉଛ। ତୁମେ ବୁଝିନାହଁ, ତୁମେ ତୁମର ଚୀରରେ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସାପକୁ ବାନ୍ଧିଛ; ତୁମେ ଦେଖୁନାହଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଫାସ ତୁମ ଗଳାରେ ପଡ଼ିଛି। ହେ ସାଧୁ, କେବଳ ସେଇ ଭାର ବହିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ମଣିଷକୁ ଦଳି ଦେଉନାହିଁ; କେବଳ ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ପାଚନ ପରେ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଶ ଆଣେ, ନୁହେଲେ କେବଳ ଶରୀର ଦୁଃଖ ଦିଏ? ହେ ରାବଣ, ମୁଁ ଏଠି ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୋ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟର ସହିତ ରକ୍ଷା କରିଛି। ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ତୁମେ ଯୁବା, ଧନୁଷ, ରଥ ଓ କବଚରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମୋ ଆଗଠାରୁ ନେଇ ସୁରକ୍ଷିତ ଯିବାରେ ତୁମେ ସଫଳ ହେବ ନାହଁ। ମୁଁ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ହୋଇ ନେଇଯିବା ତୁମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ତର୍କ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବିଚଳିତ ବେଦଜ୍ଞାନକୁ କେହି ଛିନିପାରେନାହିଁ। ଯଦି ସତ୍ୟ ସୂରବୀର ହେଉଛ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ କର! ଏକ କ୍ଷଣ ରୁହ, ରାବଣ, ତୁମେ ଖର ପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିପଡ଼ିବ। ଯିଏ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁନିପୁନି ବଧ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ତପୋଧନ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ବଧ ହେବ। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି? ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୋଯେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ପୂଣ୍ୟଶ୍ଳା ଲୋଟସ୍-ନେତ୍ରୀ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ସୀତାକୁ ତୁମେ ନେଇପାରିବ ନାହଁ। ତଥାପି, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରିବି। ଥାଅ, ଥାଅ, ଦଶମୁଖ! ଏକ କ୍ଷଣ ଅପେକ୍ଷା କର, ରାବଣ! ମୁଁ ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରୁ ତୁମକୁ ଗଛର ଫଳ ପରି ଛିଣି ଫେଲିବି। ଯେପରି ଶକ୍ତି ଅଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧର ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କରେଇବି, ହେ ନିଶାଚର! ଏଠିଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତିଶ ଶ୍ଲୋକର ଉପଖ୍ୟାନ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ରାଗରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ରେଜାରେ ପକ୍ଷୀରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲେ। ଦୁଇ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ମେଘମାଳା ଆକାଶରେ ଝଂପ ଦେଉଛି। ତାପରେ ଏକ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖାଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ଡେଙ୍କିଆ ଓ ମାଳାଧାରୀ—ଏକ ଗରୁଡ଼ ଏବଂ ଏକ ରାକ୍ଷସ—ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ। ରାବଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶଳ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ବାଣର ଝଡ଼ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଉପରେ ବର୍ଷାଇଲେ। ତାହା ସବୁ ଜଟାୟୁ ଧୈର୍ୟରେ ସହିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପାଞ୍ଜାରେ ଜଟାୟୁ ରାବଣଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ଘାଉ କଲେ। ତେବେ ରାଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଦଶମୁଖ ଦଶଟି ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଧରି ନିଜ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ଆଶା କଲେ। ଏହି କ୍ଷୁରଧାର ଓ ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ରାବଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବେଧିଦେଲେ। ଜଟାୟୁ ଦେଖିଲେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ରଥରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ବାଣକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଝପଟିଲେ। ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଟାୟୁ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଜାରେ ରାବଣଙ୍କ ମଣିମାଳା ଧନୁଷ ଓ ବାଣକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ରାବଣ ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଧନୁଷ ଧରି, ଶତ ଶତ ବାଣର ଝଡ଼ ଚାଳିଲେ। ବାଣରେ ଘେରାଯାଇ, ଜଟାୟୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁରେ ବସିଛି। ସେ ତାଙ୍କର ପାଖାରେ ସେହି ବାଣମାଳାକୁ ଝାଡ଼ି ଦେଲେ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଞ୍ଜାରେ ରାବଣଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ପକ୍ଷୀରାଜ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ରାବଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିସମ ଶରବର୍ଷାକୁ ପାଖାରେ ଝାଡ଼ି ଦେଲେ। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ସୁନାର ଆଭରଣ ଥିବା ଦେବତାସମ ଘୋଡ଼ାମାନେଙ୍କୁ ପାଞ୍ଜାରେ ମାରି ଫେଲିଲେ। ତାପରେ ତିନିଟି ପତାକାଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ସେ ଚାଁଦ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଛତା, ବିଶିଷ୍ଟ ଚାମର ଓ ରାକ୍ଷସ ସେବକମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଠୁଣ୍ଡିରେ ରାବଣଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଉଥରେ ଛିଣି ଫେଲିଲେ। ଏତେ ସବୁ ହେବା ପରେ, ରାବଣଙ୍କ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ରଥ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ରାବଣ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏହା ଦେଖି, “ଶାବାଶ୍, ଶାବାଶ୍!” ବୋଲି ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି, ରାବଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମୈଥିଳୀକୁ ଧରି ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ରାବଣ ତାଙ୍କ ମୋଡ଼ରେ ତଳା ରଖି, କେବଳ ତଳୱାର ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ହାରାଇ, ଚାଲିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।