ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳକୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଏକ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ନରପତି। ଏହି ଯଶସ୍ୱିନୀ ନାରୀ ସେହି ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ—ସୀତା, ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହି ଭଳି ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ରାଜା କେମିତି ଅନ୍ୟର ଜୀବନସାଥୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବେ? ବିଶେଷକରି ଏକ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି—ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ଏହି ଅଧମ କାମନାରୁ ତୁମେ ବାପସ ଫେର, ରାବଣ। ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଏମିତି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହାକୁ ସମାଜ ନିନ୍ଦା କରେ। ଯେପରି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପମାନରୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଲାଭ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ହେଉ କି, ଧର୍ମ ଜନାମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ପଥ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି, ହେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀ। ରାଜା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ ଧନ। ରାଜାଠାରୁ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏମିତି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ତୁମେ କେମିତି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଲାଗିଛ? ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ରଥରେ ବସିଥିବା ପରି। କାମନାକୁ ମୂଳ କରିଥିବା କିଛି ସହଜରେ ଦୂର କରିହେବ ନାହିଁ; ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର କେବେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଘରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରୁହେ ନାହିଁ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଯଦି ଖର, ଶୂର୍ପଣଖାର ଦ୍ୱାରା ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ, ଯିଏ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ଏହି କଥାଟିକୁ ସଠିକ୍ କହ। କେଉଁ ଅପରାଧ ରାମ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପହରଣ କରି ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁରନ୍ତ ବୈଦେହୀକୁ ଛାଡ଼, ନହେଲେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମୀଭୂତ ଭାଇଥିବା ବୃତ୍ର ପରି ଦଗ୍ଧ ହେଉ। ତୁମେ ବୁଝି ପାରୁନାହ, ତୁମେ ତୁମର ପୋଶାକର କୋଣାରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ବାନ୍ଧିଛ; ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦ ତୁମ ଗଳାରେ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ତୁମେ ଦେଖୁନାହ। ମୃଦୁଭାବୀ, ମଣିଷ ଏମିତି ଭାର ଉଠାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଚାପି ଦେଉନାହିଁ; ଏମିତି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ପଚିଲେ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ। କୌଣସି କାମ ଏମିତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଶ ଦେଉନାହିଁ, କେବଳ ଶରୀରକୁ କ୍ଲାନ୍ତ କରେ। ସଠିଏ ହେଉ, ରାବଣ, ମୁଁ ଏଠି ମୋ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ଜନ୍ମଠାରୁ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଛି। ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ତୁମେ ଯୁବା, ଧନୁଷ, ରଥ ଓ କବଚ ଧାରଣ କରିଛ; ତଥାପି ତୁମେ ବୈଦେହୀକୁ ମୋ ଆଗରୁ ନେଇ ନିରାପଦ ଚାଲିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ବୈଦେହୀକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗରେ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ଯୁକ୍ତିରେ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବେଦଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରିହେବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟ ସୂର, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁହ, ରାବଣ, ତୁମେ ଖରଙ୍କ ପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବ। ଯିଏ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ବଧ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ତପସ୍ବୀ ବେଶଧାରୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ହତ ହେବ। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି; ତେବେ ତୁମେ ଦୁରାଚାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱର ହେଇଯିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ, କମଳନୟନୀ ସୀତାକୁ ତୁମେ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ହେବ, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଥାଅ, ଥାଅ, ଦଶମୁଖ! ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, ରାବଣ। ମୁଁ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରୁ ଫଳ ଭଳି ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଦେବି। ଯେପରି ଅତିଥି ସତ୍କାର ଦିଏ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧର ଅତିଥି ଦେବି, ରାତିର ଚରା, ମୋ ସମ୍ଭବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ। ଏହିପରେ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ପକ୍ଷୀରାଜ ରାଜା ଉପରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦୁଇ ମହାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ମାନେ ମেঘମାନେ ବାୟୁରେ ଲଡ଼ୁଥିବା ପରି। ପକ୍ଷୀ ଓ ରାକ୍ଷସ—ଉଭୟ ଶିରୋଭୃତ୍ତ ଓ ମାଳାଧାରୀ—ମଧ୍ୟରେ ବିଚିତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଦୁଇ ମହାପର୍ବତ ପରି। ତାପରେ ରାବଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶଳ୍ୟ ବାଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଧ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷୀରାଜ ଉପରେ ବର୍ଷା କଲେ। ରାଜା ଜଟାୟୁ ସେଉଁଠି ରାବଣଙ୍କର ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ବର୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ମହାବଳୀ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ଘାଉ କଲେ। ଏହିପରେ କ୍ରୁଧିତ ଦଶମୁଖ ଦଶଟି ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଉଠାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରିଲିଜ୍ କଲେ। ସେଉଁଠି ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସରଳ ଏବଂ ଅତି ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ଜଟାୟୁ ଭିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏବେ ରାକ୍ଷସ ରଥରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବସିଥିବା ଜାନକୀକୁ ଦେଖି, ଜଟାୟୁ ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅବହେଳା କରି, ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ମହାପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ରତ୍ନମଣିଖଚିତ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ତେବେ ରାବଣ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଆଉ ଏକ ଧନୁଷ ଧରି, ଶତଶଃ-ସହସ୍ରଶଃ ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ। ଏହି ଅନେକ ବାଣରେ ଢାକାଯାଇ, ପକ୍ଷୀରାଜ ନିଜ ଚଞ୍ଚଳ ପାଖ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଝାଡ଼ି ଦେଲେ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମହାଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ମହାପ୍ରଭା ଥିବା ପକ୍ଷୀରାଜ ତାଙ୍କର ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିସମାନ ବାଣବର୍ଷାକୁ ଅପସାରଣ କଲେ। ଏହିପରେ ସେ ରାବଣଙ୍କ ଦେବତାସମାନ ଦୃତ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ଓ ଦାନବ ମୁହଁ ଥିଲା, ସେମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ପଡ଼ିଦେଲେ।