ସୀତା ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, କାରୁଣ୍ୟ ଭରା କଥା କହି କହି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଦୂରରେ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସିଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖିଲା। ରାବଣଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ସୀତା, ଭୟରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ସେହି ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି ଚିତ୍କାର କଲେ—“ଜଟାୟୁ! ମହାନ ଆତ୍ମା, ଦୟାକରି ମୋତେ ଦେଖ। ରାକ୍ଷସରାଜ ଏହି କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଲିନ ରାବଣ ମୋତେ ଅନାଥ ଭାବେ ଉଠାଇ ନେଉଛି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାତିର ଚରା ତୁମେ ବାଧା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ବଳବାନ, ଚତୁର, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟମନା। ହେ ଜଟାୟୁ, ରାମଙ୍କୁ ମୋ ଅପହରଣ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ କଥା କହ, ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଦେଖାଇଦିଅ।” ଏହି ସମୟରେ, ଜଟାୟୁ ଅଧଜାଗ୍ରତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେ ତ୍ୱରିତ ଚେତନା ଆସି, ରାବଣଙ୍କୁ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚୁଅଁ ଥିବା, ସେଇ ପକ୍ଷୀଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଟାୟୁ, ବୃକ୍ଷ ଉପରୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ—“ଦଶମୁଖୀ! ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ସତ୍ୟପରାୟଣ ଥିଲ, ବନ୍ଧୁ! ଏମିତି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋ ନାମ ଜଟାୟୁ, ମୁଁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ଏହି ମହିଳା ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ। ଏହା ସୀତା, ଉତ୍ତମ ଗୁଣମୟା, ଯାହାକୁ ତୁମେ ହରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରାଜା ଅନ୍ୟର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କିପରି ଛୁଇଁପାରେ? ବିଶେଷକରି ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ଏହି ଦୁରାଶା ରାସ୍ତାରୁ ଫେରିଯାଅ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଯେପରି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅନ୍ୟର ଅପମାନରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଲାଭ କିମ୍ବା କାମନା ପାଇଁ, ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକେ ସଂସ୍କୃତିରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ନ୍ୟାୟ ଓ ଉଚିତ ପଥ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ରାଜା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ; ରାଜାଠାରୁ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତୁମେ ଏମିତି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବର, ରାକ୍ଷସମୁଖ୍ୟ! କିପରି ଏମିତି ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲ? ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଘରେ ଧର୍ମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହେ ନାହିଁ, କାମନାରେ ମୂଳିତ କିଛି କଷ୍ଟରେ ହଟାଯିବା ଦୁର୍ଲଭ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ରାମ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଯଦି ଖର, ଶୂର୍ପଣଖା ଦ୍ୱାରା, ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ତାହା ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କହ—କଣ ଅପରାଧ ରାମ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁପରି ତୁମେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପହରଣ କରି ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ତୁରନ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ନହେଲେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେବ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଭିତରେ ବୃତ୍ର ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ। ତୁମେ ବୁଝି ପାରୁନାହ, ତୁମେ ତୁମର ଚୀରକଣ୍ଠରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ବାନ୍ଧିଛ; ମୃତ୍ୟୁ ତୁମ ଗଳା ଉପରେ ଫାନ୍ଦ ହେଇ ରହିଛି, ଏହି କଥା ତୁମେ ଦେଖିନାହ। ଲୋକ କେବଳ ସେଇ ଭାର ବହିବା ଉଚିତ ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ଯାହା ପଚିଲେ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ। କଣ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ କରିବା ଉଚିତ ଯାହା ନ ଧର୍ମ, ନ କୀର୍ତ୍ତି, ନ ଶାଶ୍ୱତ ଯଶ ଦେଉଛି, କେବଳ ଶରୀରକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରୁଛି? ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ରାବଣ, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ନ୍ୟାୟରେ ଚାଲାଇଛି। ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ତୁମେ ଯୁବକ, ଧନୁର୍ବାନ, ରଥ, କବଚଧାରୀ; ତଥାପି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନେଇ ଯିବାରେ ସଫଳ ହେବ ନାହଁ। ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ୟ କରି ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ବେଦ ଜ୍ଞାନକୁ କେହି ଛିନିପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ସତ୍ୟ ସୁରବୀର ହ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ କର! ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁହ, ରାବଣ! ତୁମେ ଖର ପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ। ଯିଏ ଦାନବ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ତପସ୍ୱୀବେଶୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି? ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱର ହେବ, ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୋ ଜୀବନ ଯାଏଁ ରହିଛି, ତୁମେ ଏହି ଶୁଭ ମୁଖୀ, ପଦ୍ମନୟନା, ରାମପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଜୀବନ ଦେଇ। ରୁହ, ଦଶମୁଖୀ! ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, ରାବଣ! ତୁମେ ତୁମର ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଫଳ ପରି ଖସିପଡ଼ିବ। ମୁଁ ଯେପରି ଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧର ଅତିଥି ଦେବି, ରାତିର ଚରା! ଏପରି ଭାବେ ଜଟାୟୁ କଥା କହିବା ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ, ତାଙ୍କ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଉପରେ ଝପଟିଲେ। ଦୁଇଁ ମହାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟାନକ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବାତାସରେ ମେଘ ଆପସରେ ଧକ୍କାମୁକ୍କି ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଁ ଶୂରବୀର, ଦୁଇଁ ଶିରୋଭୂଷିତ, ଦୁଇଁ ପକ୍ଷୀ ଓ ରାକ୍ଷସ, ପର୍ବତ ସମାନ ଦୃଢ଼ ଦେହରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଓ କଟାରୀରେ, ରାବଣ ଜଟାୟୁ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା କଲେ। ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ, ସେଇ ରାବଣଙ୍କ ତୀରବର୍ଷା ସଂଘାତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।